domum

index

(1,1)Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris

(1,2)Italiam, fato profugus, Laviniaque venit

(1,3)litora, multum ille et terris iactatus et alto

(1,4)vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;

(1,5)multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,

(1,6)inferretque deos Latio, genus unde Latinum,

(1,7)Albanique patres, atque altae moenia Romae.

(1,8)Musa, mihi causas memora, quo numine laeso,

(1,9)quidve dolens, regina deum tot volvere casus

(1,10)insignem pietate virum, tot adire labores

(1,11)impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?

(1,12)Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni,

(1,13)Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe

(1,14)ostia, dives opum studiisque asperrima belli;

(1,15)quam Iuno fertur terris magis omnibus unam

(1,16)post habita coluisse Samo; hic illius arma,

(1,17)hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,

(1,18)si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.

(1,19)Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci

(1,20)audierat, Tyrias olim quae verteret arces;

(1,21)hinc populum late regem belloque superbum

(1,22)venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas.

(1,23)Id metuens, veterisque memor Saturnia belli,

(1,24)prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis --

(1,25)necdum etiam causae irarum saevique dolores

(1,26)exciderant animo: manet alta mente repostum

(1,27)iudicium Paridis spretaeque iniuria formae,

(1,28)et genus invisum, et rapti Ganymedis honores.

(1,29)His accensa super, iactatos aequore toto

(1,30)Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,

(1,31)arcebat longe Latio, multosque per annos

(1,32)errabant, acti fatis, maria omnia circum.

(1,33)Tantae molis erat Romanam condere gentem!

(1,34)Vix e conspectu Siculae telluris in altum

(1,35)vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant,

(1,36)cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus,

(1,37)haec secum: 'Mene incepto desistere victam,

(1,38)nec posse Italia Teucrorum avertere regem?

(1,39)Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem

(1,40)Argivom atque ipsos potuit submergere ponto,

(1,41)unius ob noxam et furias Aiacis Oilei?

(1,42)Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem,

(1,43)disiecitque rates evertitque aequora ventis,

(1,44)illum expirantem transfixo pectore flammas

(1,45)turbine corripuit scopuloque infixit acuto.

(1,46)Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque

(1,47)et soror et coniunx, una cum gente tot annos

(1,48)bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret

(1,49)praeterea, aut supplex aris imponet honorem?'

(1,50)Talia flammato secum dea corde volutans

(1,51)nimborum in patriam, loca feta furentibus austris,

(1,52)Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro

(1,53)luctantes ventos tempestatesque sonoras

(1,54)imperio premit ac vinclis et carcere frenat.

(1,55)Illi indignantes magno cum murmure montis

(1,56)circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce

(1,57)sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.

(1,58)Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum

(1,59)quippe ferant rapidi secum verrantque per auras.

(1,60)Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris,

(1,61)hoc metuens, molemque et montis insuper altos

(1,62)imposuit, regemque dedit, qui foedere certo

(1,63)et premere et laxas sciret dare iussus habenas.

(1,64)Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est:

(1,65)'Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex

(1,66)et mulcere dedit fluctus et tollere vento,

(1,67)gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor,

(1,68)Ilium in Italiam portans victosque Penates:

(1,69)incute vim ventis submersasque obrue puppes,

(1,70)aut age diversos et disiice corpora ponto.

(1,71)Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae,

(1,72)quarum quae forma pulcherrima Deiopea,

(1,73)conubio iungam stabili propriamque dicabo,

(1,74)omnis ut tecum meritis pro talibus annos

(1,75)exigat, et pulchra faciat te prole parentem.'

(1,76)Aeolus haec contra: 'Tuus, O regina, quid optes

(1,77)explorare labor; mihi iussa capessere fas est.

(1,78)Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque

(1,79)concilias, tu das epulis accumbere divom,

(1,80)nimborumque facis tempestatumque potentem.'

(1,81)Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem

(1,82)impulit in latus: ac venti, velut agmine facto,

(1,83)qua data porta, ruunt et terras turbine perflant.

(1,84)Incubuere mari, totumque a sedibus imis

(1,85)una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis

(1,86)Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus.

(1,87)Insequitur clamorque virum stridorque rudentum.

(1,88)Eripiunt subito nubes caelumque diemque

(1,89)Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra.

(1,90)Iutonuere poli, et crebris micat ignibus aether,

(1,91)praesentemque viris intentant omnia mortem.

(1,92)Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra:

(1,93)ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas

(1,94)talia voce refert: 'O terque quaterque beati,

(1,95)quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis

(1,96)contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis

(1,97)Tydide! Mene Iliacis occumbere campis

(1,98)non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra,

(1,99)saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens

(1,100)Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis

(1,101)scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?'

(1,102)Talia iactanti stridens Aquilone procella

(1,103)velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit.

(1,104)Franguntur remi; tum prora avertit, et undis

(1,105)dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons.

(1,106)Hi summo in flucta pendent; his unda dehiscens

(1,107)terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis.

(1,108)Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet --

(1,109)saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras --

(1,110)dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto

(1,111)in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu,

(1,112)inliditque vadis atque aggere cingit harenae.

(1,113)Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,

(1,114)ipsius ante oculos ingens a vertice pontus

(1,115)in puppim ferit: excutitur pronusque magister

(1,116)volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem

(1,117)torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex.

(1,118)Adparent rari nantes in gurgite vasto,

(1,119)arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas.

(1,120)Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati,

(1,121)et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,

(1,122)vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes

(1,123)accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.

(1,124)Interea magno misceri murmure pontum,

(1,125)emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis

(1,126)stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto

(1,127)prospiciens, summa placidum caput extulit unda.

(1,128)Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem,

(1,129)fluctibus oppressos Troas caelique ruina,

(1,130)nec latuere doli fratrem Iunonis et irae.

(1,131)Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:

(1,132)'Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?

(1,133)Iam caelum terramque meo sine numine, venti,

(1,134)miscere, et tantas audetis tollere moles?

(1,135)Quos ego -- sed motos praestat componere fluctus.

(1,136)Post mihi non simili poena commissa luetis.

(1,137)Maturate fugam, regique haec dicite vestro:

(1,138)non illi imperium pelagi saevumque tridentem,

(1,139)sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,

(1,140)vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula

(1,141)Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.'

(1,142)Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat,

(1,143)collectasque fugat nubes, solemque reducit.

(1,144)Cymothoe simul et Triton adnixus acuto

(1,145)detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti;

(1,146)et vastas aperit syrtis, et temperat aequor,

(1,147)atque rotis summas levibus perlabitur undas.

(1,148)Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est

(1,149)seditio, saevitque animis ignobile volgus,

(1,150)iamque faces et saxa volant -- furor arma ministrat;

(1,151)tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem

(1,152)conspexere, silent, arrectisque auribus adstant;

(1,153)ille regit dictis animos, et pectora mulcet, --

(1,154)sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam

(1,155)prospiciens genitor caeloque invectus aperto

(1,156)flectit equos, curruque volans dat lora secundo.

(1,157)Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu

(1,158)contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras.

(1,159)Est in secessu longo locus: insula portum

(1,160)efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto

(1,161)frangitur inque sinus scindit sese unda reductos.

(1,162)Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur

(1,163)in caelum scopuli, quorum sub vertice late

(1,164)aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis

(1,165)desuper horrentique atrum nemus imminet umbra.

(1,166)Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum,

(1,167)intus aquae dulces vivoque sedilia saxo,

(1,168)nympharum domus: hic fessas non vincula navis

(1,169)ulla tenent, unco non alligat ancora morsu.

(1,170)Huc septem Aeneas collectis navibus omni

(1,171)ex numero subit; ac magno telluris amore

(1,172)egressi optata potiuntur Troes harena,

(1,173)et sale tabentis artus in litore ponunt.

(1,174)Ac primum silici scintillam excudit Achates,

(1,175)succepitque ignem foliis, atque arida circum

(1,176)nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.

(1,177)Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma

(1,178)expediunt fessi rerum, frugesque receptas

(1,179)et torrere parant flammis et frangere saxo.

(1,180)Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem

(1,181)prospectum late pelago petit, Anthea si quem

(1,182)iactatum vento videat Phrygiasque biremis,

(1,183)aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici.

(1,184)Navem in conspectu nullam, tris litore cervos

(1,185)prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur

(1,186)a tergo, et longum per vallis pascitur agmen.

(1,187)Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas

(1,188)corripuit, fidus quae tela gerebat Achates;

(1,189)ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis

(1,190)cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem

(1,191)miscet agens telis nemora inter frondea turbam;

(1,192)nec prius absistit, quam septem ingentia victor

(1,193)corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet.

(1,194)Hinc portum petit, et socios partitur in omnes.

(1,195)Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes

(1,196)litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros,

(1,197)dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:

(1,198)'O socii -- neque enim ignari sumus ante malorum --

(1,199)O passi graviora, dabit deus his quoque finem.

(1,200)Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis

(1,201)accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa

(1,202)experti: revocate animos, maestumque timorem

(1,203)mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit.

(1,204)Per varios casus, per tot discrimina rerum

(1,205)tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas

(1,206)ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae.

(1,207)Durate, et vosmet rebus servate secundis.'

(1,208)Talia voce refert, curisque ingentibus aeger

(1,209)spem voltu simulat, premit altum corde dolorem.

(1,210)Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris;

(1,211)tergora deripiunt costis et viscera nudant;

(1,212)pars in frusta secant veribusque trementia figunt;

(1,213)litore aena locant alii, flammasque ministrant.

(1,214)Tum victu revocant vires, fusique per herbam

(1,215)implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae.

(1,216)Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae,

(1,217)amissos longo socios sermone requirunt,

(1,218)spemque metumque inter dubii, seu vivere credant,

(1,219)sive extrema pati nec iam exaudire vocatos.

(1,220)Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti,

(1,221)nunc Amyci casum gemit et crudelia secum

(1,222)fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.

(1,223)Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo

(1,224)despiciens mare velivolum terrasque iacentis

(1,225)litoraque et latos populos, sic vertice caeli

(1,226)constitit, et Libyae defixit lumina regnis.

(1,227)Atque illum talis iactantem pectore curas

(1,228)tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis

(1,229)adloquitur Venus: 'O qui res hominumque deumque

(1,230)aeternis regis imperiis, et fulmine terres,

(1,231)quid meus Aeneas in te committere tantum,

(1,232)quid Troes potuere, quibus, tot funera passis,

(1,233)cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?

(1,234)Certe hinc Romanos olim, volventibus annis,

(1,235)hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,

(1,236)qui mare, qui terras omni dicione tenerent,

(1,237)pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit?

(1,238)Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas

(1,239)solabar, fatis contraria fata rependens;

(1,240)nunc eadem fortuna viros tot casibus actos

(1,241)insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?

(1,242)Antenor potuit, mediis elapsus Achivis,

(1,243)Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus

(1,244)regna Liburnorum, et fontem superare Timavi,

(1,245)unde per ora novem vasto cum murmure montis

(1,246)it mare proruptum et pelago premit arva sonanti.

(1,247)Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit

(1,248)Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit

(1,249)Troia; nunc placida compostus pace quiescit:

(1,250)nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,

(1,251)navibus (infandum!) amissis, unius ob iram

(1,252)prodimur atque Italis longe disiungimur oris.

(1,253)Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?'

(1,254)Olli subridens hominum sator atque deorum,

(1,255)voltu, quo caelum tempestatesque serenat,

(1,256)oscula libavit natae, dehinc talia fatur:

(1,257)'Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum

(1,258)fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini

(1,259)moenia, sublimemque feres ad sidera caeli

(1,260)magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.

(1,261)Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,

(1,262)longius et volvens fatorum arcana movebo)

(1,263)bellum ingens geret Italia, populosque feroces

(1,264)contundet, moresque viris et moenia ponet,

(1,265)tertia dum Latio regnantem viderit aestas,

(1,266)ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.

(1,267)At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo

(1,268)additur, -- Ilus erat, dum res stetit Ilia regno, --

(1,269)triginta magnos volvendis mensibus orbis

(1,270)imperio explebit, regnumque ab sede Lavini

(1,271)transferet, et longam multa vi muniet Albam.

(1,272)Hic iam ter centum totos regnabitur annos

(1,273)gente sub Hectorea, donec regina sacerdos,

(1,274)Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem.

(1,275)Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus

(1,276)Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet

(1,277)moenia, Romanosque suo de nomine dicet.

(1,278)His ego nec metas rerum nec tempora pono;

(1,279)imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,

(1,280)quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,

(1,281)consilia in melius referet, mecumque fovebit

(1,282)Romanos rerum dominos gentemque togatam:

(1,283)sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas,

(1,284)cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas

(1,285)servitio premet, ac victis dominabitur Argis.

(1,286)Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,

(1,287)imperium oceano, famam qui terminet astris, --

(1,288)Iulius, a magno demissum nomen Iulo.

(1,289)Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum,

(1,290)accipies secura; vocabitur hic quoque votis.

(1,291)Aspera tum positis mitescent saecula bellis;

(1,292)cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus,

(1,293)iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis

(1,294)claudentur Belli portae; Furor impius intus,

(1,295)saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis

(1,296)post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.'

(1,297)Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto,

(1,298)ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces

(1,299)hospitio Teucris, ne fati nescia Dido

(1,300)finibus arceret: volat ille per aera magnum

(1,301)remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris.

(1,302)Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni

(1,303)corda volente deo; in primis regina quietum

(1,304)accipit in Teucros animum mentemque benignam.

(1,305)At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,

(1,306)ut primum lux alma data est, exire locosque

(1,307)explorare novos, quas vento accesserit oras,

(1,308)qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,

(1,309)quaerere constituit, sociisque exacta referre

(1,310)Classem in convexo nemorum sub rupe cavata

(1,311)arboribus clausam circum atque horrentibus umbris

(1,312)occulit; ipse uno graditur comitatus Achate,

(1,313)bina manu lato crispans hastilia ferro.

(1,314)Cui mater media sese tulit obvia silva,

(1,315)virginis os habitumque gerens, et virginis arma

(1,316)Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat

(1,317)Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.

(1,318)Namque umeris de more habilem suspenderat arcum

(1,319)venatrix, dederatque comam diffundere ventis,

(1,320)nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.

(1,321)Ac prior, 'Heus' inquit 'iuvenes, monstrate mearum

(1,322)vidistis si quam hic errantem forte sororum,

(1,323)succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,

(1,324)aut spumantis apri cursum clamore prementem.'

(1,325)Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus:

(1,326)'Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum --

(1,327)O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus

(1,328)mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe --

(1,329)an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una? --

(1,330)sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,

(1,331)et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris

(1,332)iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque

(1,333)erramus, vento huc vastis et fluctibus acti:

(1,334)multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.'

(1,335)Tum Venus: 'Haud equidem tali me dignor honore;

(1,336)virginibus Tyriis mos est gestare pharetram,

(1,337)purpureoque alte suras vincire cothurno.

(1,338)Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;

(1,339)sed fines Libyci, genus intractabile bello.

(1,340)Imperium Dido Tyria regit urbe profecta,

(1,341)germanum fugiens. Longa est iniuria, longae

(1,342)ambages; sed summa sequar fastigia rerum.

(1,343)'Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri

(1,344)Phoenicum, et magno miserae dilectus amore,

(1,345)cui pater intactam dederat, primisque iugarat

(1,346)ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat

(1,347)Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes.

(1,348)Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum

(1,349)impius ante aras, atque auri caecus amore,

(1,350)clam ferro incautum superat, securus amorum

(1,351)germanae; factumque diu celavit, et aegram,

(1,352)multa malus simulans, vana spe lusit amantem.

(1,353)Ipsa sed in somnis inhumati venit imago

(1,354)coniugis, ora modis attollens pallida miris,

(1,355)crudeles aras traiectaque pectora ferro

(1,356)nudavit, caecumque domus scelus omne retexit.

(1,357)Tum celerare fugam patriaque excedere suadet,

(1,358)auxiliumque viae veteres tellure recludit

(1,359)thesauros, ignotum argenti pondus et auri.

(1,360)His commota fugam Dido sociosque parabat:

(1,361)conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni

(1,362)aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,

(1,363)corripiunt, onerantque auro: portantur avari

(1,364)Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.

(1,365)Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis

(1,366)moenia surgentemque novae Karthaginis arcem,

(1,367)mercatique solum, facti de nomine Byrsam,

(1,368)taurino quantum possent circumdare tergo.

(1,369)Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris,

(1,370)quove tenetis iter? 'Quaerenti talibus ille

(1,371)suspirans, imoque trahens a pectore vocem:

(1,372)'O dea, si prima repetens ab origine pergam,

(1,373)et vacet annalis nostrorum audire laborum,

(1,374)ante diem clauso componat Vesper Olympo.

(1,375)Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris

(1,376)Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos

(1,377)forte sua Libycis tempestas adpulit oris.

(1,378)Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates

(1,379)classe veho mecum, fama super aethera notus.

(1,380)Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo.

(1,381)Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,

(1,382)matre dea monstrante viam, data fata secutus;

(1,383)vix septem convolsae undis Euroque supersunt.

(1,384)Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,

(1,385)Europa atque Asia pulsus.' Nec plura querentem

(1,386)passa Venus medio sic interfata dolore est:

(1,387)'Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras

(1,388)vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem.

(1,389)Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer,

(1,390)Namque tibi reduces socios classemque relatam

(1,391)nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam,

(1,392)ni frustra augurium vani docuere parentes.

(1,393)Aspice bis senos laetantis agmine cycnos,

(1,394)aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto

(1,395)turbabat caelo; nunc terras ordine longo

(1,396)aut capere, aut captas iam despectare videntur:

(1,397)ut reduces illi ludunt stridentibus alis,

(1,398)et coetu cinxere polum, cantusque dedere,

(1,399)haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum

(1,400)aut portum tenet aut pleno subit ostia velo.

(1,401)Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.'

(1,402)Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,

(1,403)ambrosiaeque comae divinum vertice odorem

(1,404)spiravere, pedes vestis defluxit ad imos,

(1,405)et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem

(1,406)adgnovit, tali fugientem est voce secutus:

(1,407)'Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis

(1,408)iudis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram

(1,409)non datur, ac veras audire et reddere voces?'

(1,410)Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit:

(1,411)at Venus obscuro gradientes aere saepsit,

(1,412)et multo nebulae circum dea fudit amictu,

(1,413)cernere ne quis eos, neu quis contingere posset,

(1,414)molirive moram, aut veniendi poscere causas.

(1,415)Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit

(1,416)laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo

(1,417)ture calent arae, sertisque recentibus halant.

(1,418)Corripuere viam interea, qua semita monstrat.

(1,419)Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi

(1,420)imminet, adversasque adspectat desuper arces.

(1,421)Miratur molem Aeneas, magalia quondam,

(1,422)miratur portas strepitumque et strata viarum.

(1,423)Instant ardentes Tyrii pars ducere muros,

(1,424)molirique arcem et manibus subvolvere saxa,

(1,425)pars optare locum tecto et concludere sulco.

(1,426)[Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;]

(1,427)hic portus alii effodiunt; hic alta theatris

(1,428)fundamenta locant alii, immanisque columnas

(1,429)rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris.

(1,430)Qualis apes aestate nova per florea rura

(1,431)exercet sub sole labor, cum gentis adultos

(1,432)educunt fetus, aut cum liquentia mella

(1,433)stipant et dulci distendunt nectare cellas,

(1,434)aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto

(1,435)ignavom fucos pecus a praesepibus arcent:

(1,436)fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.

(1,437)'O fortunati, quorum iam moenia surgunt!'

(1,438)Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.

(1,439)Infert se saeptus nebula, mirabile dictu,

(1,440)per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.

(1,441)Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra,

(1,442)quo primum iactati undis et turbine Poeni

(1,443)effodere loco signum, quod regia Iuno

(1,444)monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello

(1,445)egregiam et facilem victu per saecula gentem.

(1,446)Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido

(1,447)condebat, donis opulentum et numine divae,

(1,448)aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque

(1,449)aere trabes, foribus cardo stridebat aenis.

(1,450)Hoc primum in luco nova res oblata timorem

(1,451)leniit, hic primum Aeneas sperare salutem

(1,452)ausus, et adflictis melius confidere rebus.

(1,453)Namque sub ingenti lustrat dum singula templo,

(1,454)reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,

(1,455)artificumque manus inter se operumque laborem

(1,456)miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,

(1,457)bellaque iam fama totum volgata per orbem,

(1,458)Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem.

(1,459)Constitit, et lacrimans, 'Quis iam locus' inquit 'Achate,

(1,460)quae regio in terris nostri non plena laboris?

(1,461)En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi;

(1,462)sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt.

(1,463)Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.'

(1,464)Sic ait, atque animum pictura pascit inani,

(1,465)multa gemens, largoque umectat flumine voltum.

(1,466)Namque videbat, uti bellantes Pergama circum

(1,467)hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus,

(1,468)hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.

(1,469)Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis

(1,470)adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno

(1,471)Tydides multa vastabat caede cruentus,

(1,472)ardentisque avertit equos in castra, prius quam

(1,473)pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.

(1,474)Parte alia fugiens amissis Troilus armis,

(1,475)infelix puer atque impar congressus Achilli,

(1,476)fertur equis, curruque haeret resupinus inani,

(1,477)lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur

(1,478)per terram, et versa pulvis inscribitur hasta.

(1,479)Interea ad templum non aequae Palladis ibant

(1,480)crinibus Iliades passis peplumque ferebant,

(1,481)suppliciter tristes et tunsae pectora palmis;

(1,482)diva solo fixos oculos aversa tenebat.

(1,483)Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros,

(1,484)exanimumque auro corpus vendebat Achilles.

(1,485)Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo,

(1,486)ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici,

(1,487)tendentemque manus Priamum conspexit inermis.

(1,488)Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis,

(1,489)Eoasque acies et nigri Memnonis arma.

(1,490)Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis

(1,491)Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet,

(1,492)aurea subnectens exsertae cingula mammae,

(1,493)bellatrix, audetque viris concurrere virgo.

(1,494)Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,

(1,495)dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno,

(1,496)regina ad templum, forma pulcherrima Dido,

(1,497)incessit magna iuvenum stipante caterva.

(1,498)Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi

(1,499)exercet Diana choros, quam mille secutae

(1,500)hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram

(1,501)fert umero, gradiensque deas supereminet omnis:

(1,502)Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus:

(1,503)talis erat Dido, talem se laeta ferebat

(1,504)per medios, instans operi regnisque futuris.

(1,505)Tum foribus divae, media testudine templi,

(1,506)saepta armis, solioque alte subnixa resedit.

(1,507)Iura dabat legesque viris, operumque laborem

(1,508)partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:

(1,509)cum subito Aeneas concursu accedere magno

(1,510)Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,

(1,511)Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo

(1,512)dispulerat penitusque alias avexerat oras.

(1,513)Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates

(1,514)laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras

(1,515)ardebant; sed res animos incognita turbat.

(1,516)Dissimulant, et nube cava speculantur amicti,

(1,517)quae fortuna viris, classem quo litore linquant,

(1,518)quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant,

(1,519)orantes veniam, et templum clamore petebant.

(1,520)Postquam introgressi et coram data copia fandi,

(1,521)axumus Ilioneus placido sic pectore coepit:

(1,522)'O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem

(1,523)iustitiaque dedit gentis frenare superbas,

(1,524)Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,

(1,525)oramus, prohibe infandos a navibus ignis,

(1,526)parce pio generi, et propius res aspice nostras.

(1,527)Non nos aut ferro Libycos populare Penatis

(1,528)venimus, aut raptas ad litora vertere praedas;

(1,529)non ea vis animo, nec tanta superbia victis.

(1,530)Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

(1,531)terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

(1,532)Oenotri coluere viri; nunc fama minores

(1,533)Italiam dixisse ducis de nomine gentem.

(1,534)Hic cursus fuit:

(1,535)cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion

(1,536)in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris

(1,537)perque undas, superante salo, perque invia saxa

(1,538)dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.

(1,539)Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem

(1,540)permittit patria? Hospitio prohibemur harenae;

(1,541)bella cient, primaque vetant consistere terra.

(1,542)Si genus humanum et mortalia temnitis arma

(1,543)at sperate deos memores fandi atque nefandi.

(1,544)'Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,

(1,545)nec pietate fuit, nec bello maior et armis.

(1,546)Quem si fata virum servant, si vescitur aura

(1,547)aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris,

(1,548)non metus; officio nec te certasse priorem

(1,549)poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes

(1,550)armaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes.

(1,551)Quassatam ventis liceat subducere classem,

(1,552)et silvis aptare trabes et stringere remos:

(1,553)si datur Italiam, sociis et rege recepto,

(1,554)tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;

(1,555)sin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum,

(1,556)pontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli,

(1,557)at freta Sicaniae saltem sedesque paratas,

(1,558)unde huc advecti, regemque petamus Acesten.'

(1,559)Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant

(1,560)Dardanidae.

(1,561)Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur:

(1,562)'Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.

(1,563)Res dura et regni novitas me talia cogunt

(1,564)moliri, et late finis custode tueri.

(1,565)Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem,

(1,566)virtutesque virosque, aut tanti incendia belli?

(1,567)Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni,

(1,568)nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.

(1,569)Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,

(1,570)sive Erycis finis regemque optatis Acesten,

(1,571)auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo.

(1,572)Voltis et his mecum pariter considere regnis;

(1,573)urbem quam statuo vestra est, subducite navis;

(1,574)Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.

(1,575)Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem

(1,576)adforet Aeneas! Equidem per litora certos

(1,577)dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo,

(1,578)si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.'

(1,579)His animum arrecti dictis et fortis Achates

(1,580)et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem

(1,581)ardebant. Prior Aenean compellat Achates:

(1,582)'Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?

(1,583)omnia tuta vides, classem sociosque receptos.

(1,584)Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi

(1,585)submersum; dictis respondent cetera matris.'

(1,586)Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente

(1,587)scindit se nubes et in aethera purgat apertum.

(1,588)Restitit Aeneas claraque in luce refulsit,

(1,589)os umerosque deo similis; namque ipsa decoram

(1,590)caesariem nato genetrix lumenque iuventae

(1,591)purpureum et laetos oculis adflarat honores:

(1,592)quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo

(1,593)argentum Pariusve lapis circumdatur auro.

(1,594)Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente

(1,595)improvisus ait: 'Coram, quem quaeritis, adsum,

(1,596)Troius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis.

(1,597)O sola infandos Troiae miserata labores,

(1,598)quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque

(1,599)omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,

(1,600)urbe, domo, socias, grates persolvere dignas

(1,601)non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est

(1,602)gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.

(1,603)Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid

(1,604)usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,

(1,605)praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt

(1,606)saecula? Qui tanti talem genuere parentes?

(1,607)In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae

(1,608)lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet,

(1,609)semper honos nomenque tuum laudesque manebunt,

(1,610)quae me cumque vocant terrae.' Sic fatus, amicum

(1,611)Ilionea petit dextra, laevaque Serestum,

(1,612)post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum.

(1,613)Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido,

(1,614)casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est:

(1,615)'Quis te, nate dea, per tanta pericula casus

(1,616)insequitur? Quae vis immanibus applicat oris?

(1,617)Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae

(1,618)alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?

(1,619)Atque equidem Teucrum memini Sidona venire

(1,620)finibus expulsum patriis, nova regna petentem

(1,621)auxilio Beli; genitor tum Belus opimam

(1,622)vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat.

(1,623)Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis

(1,624)Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi.

(1,625)Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat,

(1,626)seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.

(1,627)Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris.

(1,628)Me quoque per multos similis fortuna labores

(1,629)iactatam hac demum voluit consistere terra.

(1,630)Non ignara mali, miseris succurrere disco.'

(1,631)Sic memorat; simul Aenean in regia ducit

(1,632)tecta, simul divom templis indicit honorem.

(1,633)Nec minus interea sociis ad litora mittit

(1,634)viginti tauros, magnorum horrentia centum

(1,635)terga suum, pinguis centum cum matribus agnos,

(1,636)munera laetitiamque dii.

(1,637)At domus interior regali splendida luxu

(1,638)instruitur, mediisque parant convivia tectis:

(1,639)arte laboratae vestes ostroque superbo,

(1,640)ingens argentum mensis, caelataque in auro

(1,641)fortia facta patrum, series longissima rerum

(1,642)per tot ducta viros antiqua ab origine gentis.

(1,643)Aeneas (neque enim patrius consistere mentem

(1,644)passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,

(1,645)Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat;

(1,646)omnis in Ascanio cari stat cura parentis.

(1,647)Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,

(1,648)ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,

(1,649)et circumtextum croceo velamen acantho,

(1,650)ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis,

(1,651)Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos,

(1,652)extulerat, matris Ledae mirabile donum:

(1,653)praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,

(1,654)maxima natarum Priami, colloque monile

(1,655)bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam.

(1,656)Haec celerans ita ad naves tendebat Achates.

(1,657)At Cytherea novas artes, nova pectore versat

(1,658)Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido

(1,659)pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem

(1,660)incendat reginam, atque ossibus implicet ignem;

(1,661)quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis;

(1,662)urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat.

(1,663)Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:

(1,664)'Nate, meae vires, mea magna potentia solus,

(1,665)nate, patris summi qui tela Typhoia temnis,

(1,666)ad te confugio et supplex tua numina posco.

(1,667)Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum

(1,668)litora iactetur odiis Iunonis iniquae,

(1,669)nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore.

(1,670)Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur

(1,671)vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant

(1,672)hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum.

(1,673)Quocirca capere ante dolis et cingere flamma

(1,674)reginam meditor, ne quo se numine mutet,

(1,675)sed magno Aeneae mecum teneatur amore.

(1,676)Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem.

(1,677)Regius accitu cari genitoris ad urbem

(1,678)Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura,

(1,679)dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:

(1,680)hunc ego sopitum somno super alta Cythera

(1,681)aut super Idalium sacrata sede recondam,

(1,682)ne qua scire dolos mediusve occurrere possit.

(1,683)Tu faciem illius noctem non amplius unam

(1,684)falle dolo, et notos pueri puer indue voltus,

(1,685)ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido

(1,686)regalis inter mensas laticemque Lyaeum,

(1,687)cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,

(1,688)occultum inspires ignem fallasque veneno.'

(1,689)Paret Amor dictis carae genetricis, et alas

(1,690)exuit, et gressu gaudens incedit Iuli.

(1,691)At Venus Ascanio placidam per membra quietem

(1,692)inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos

(1,693)Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum

(1,694)floribus et dulci adspirans complectitur umbra.

(1,695)Iamque ibat dicto parens et dona Cupido

(1,696)regia portabat Tyriis, duce laetus Achate.

(1,697)Cum venit, aulaeis iam se regina superbis

(1,698)aurea composuit sponda mediamque locavit.

(1,699)Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus

(1,700)conveniunt, stratoque super discumbitur ostro.

(1,701)Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris

(1,702)expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.

(1,703)Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam

(1,704)cura penum struere, et flammis adolere Penatis;

(1,705)centum aliae totidemque pares aetate ministri,

(1,706)qui dapibus mensas onerent et pocula ponant.

(1,707)Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes

(1,708)convenere, toris iussi discumbere pictis.

(1,709)Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum

(1,710)flagrantisque dei voltus simulataque verba,

(1,711)[pallamque et pictum croceo velamen acantho.]

(1,712)Praecipue infelix, pesti devota futurae,

(1,713)expleri mentem nequit ardescitque tuendo

(1,714)Phoenissa, et pariter puero donisque movetur.

(1,715)Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit

(1,716)et magnum falsi implevit genitoris amorem,

(1,717)reginam petit haec oculis, haec pectore toto

(1,718)haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido

(1,719)insidat quantus miserae deus. at memor ille

(1,720)matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum

(1,721)incipit, et vivo temptat praevertere amore

(1,722)iam pridem resides animos desuetaque corda.

(1,723)Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,

(1,724)crateras magnos statuunt et vina coronant.

(1,725)Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant

(1,726)atria; dependent lychni laquearibus aureis

(1,727)incensi, et noctem flammis funalia vincunt.

(1,728)Hic regina gravem gemmis auroque poposcit

(1,729)implevitque mero pateram, quam Belus et omnes

(1,730)a Belo soliti; tum facta silentia tectis:

(1,731)'Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,

(1,732)hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis

(1,733)esse velis, nostrosque huius meminisse minores.

(1,734)Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno;

(1,735)et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.'

(1,736)Dixit, et in mensam laticum libavit honorem,

(1,737)primaque, libato, summo tenus attigit ore,

(1,738)tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit

(1,739)spumantem pateram, et pleno se proluit auro

(1,740)post alii proceres. Cithara crinitus Iopas

(1,741)personat aurata, docuit quem maximus Atlas.

(1,742)Hic canit errantem lunam solisque labores;

(1,743)unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes;

(1,744)Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones;

(1,745)quid tantum Oceano properent se tinguere soles

(1,746)hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.

(1,747)Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.

(1,748)Nec non et vario noctem sermone trahebat

(1,749)infelix Dido, longumque bibebat amorem,

(1,750)multa super Priamo rogitans, super Hectore multa;

(1,751)nunc quibus Aurorae venisset filius armis,

(1,752)nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles.

(1,753)'Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis

(1,754)insidias,' inquit, 'Danaum, casusque tuorum,

(1,755)erroresque tuos; nam te iam septima portat

(1,756)omnibus errantem terris et fluctibus aestas.'

(2,1)Conticuere omnes, intentique ora tenebant.

(2,2)Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:

(2,3)Infandum, regina, iubes renovare dolorem,

(2,4)Troianas ut opes et lamentabile regnum

(2,5)eruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi,

(2,6)et quorum pars magna fui. Quis talia fando

(2,7)Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi

(2,8)temperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo

(2,9)praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos.

(2,10)Sed si tantus amor casus cognoscere nostros

(2,11)et breviter Troiae supremum audire laborem,

(2,12)quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit,

(2,13)incipiam. Fracti bello fatisque repulsi

(2,14)ductores Danaum, tot iam labentibus annis,

(2,15)instar montis equum divina Palladis arte

(2,16)aedificant, sectaque intexunt abiete costas:

(2,17)votum pro reditu simulant; ea fama vagatur.

(2,18)Huc delecta virum sortiti corpora furtim

(2,19)includunt caeco lateri, penitusque cavernas

(2,20)ingentis uterumque armato milite complent.

(2,21)Est in conspectu Tenedos, notissima fama

(2,22)insula, dives opum, Priami dum regna manebant,

(2,23)nunc tantum sinus et statio male fida carinis:

(2,24)huc se provecti deserto in litore condunt.

(2,25)Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas:

(2,26)ergo omnis longo solvit se Teucria luctu;

(2,27)panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra

(2,28)desertosque videre locos litusque relictum.

(2,29)Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;

(2,30)classibus hic locus; hic acie certare solebant.

(2,31)Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae,

(2,32)et molem mirantur equi; primusque Thymoetes

(2,33)duci intra muros hortatur et arce locari,

(2,34)sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant.

(2,35)At Capys, et quorum melior sententia menti,

(2,36)aut pelago Danaum insidias suspectaque dona

(2,37)praecipitare iubent, subiectisque urere flammis,

(2,38)aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.

(2,39)Scinditur incertum studia in contraria volgus.

(2,40)Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva,

(2,41)Laocoon ardens summa decurrit ab arce,

(2,42)et procul: 'O miseri, quae tanta insania, cives?

(2,43)Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis

(2,44)dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?

(2,45)aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,

(2,46)aut haec in nostros fabricata est machina muros

(2,47)inspectura domos venturaque desuper urbi,

(2,48)aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.

(2,49)Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.'

(2,50)Sic fatus, validis ingentem viribus hastam

(2,51)in latus inque feri curvam compagibus alvum

(2,52)contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso

(2,53)insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.

(2,54)Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,

(2,55)impulerat ferro Argolicas foedare latebras,

(2,56)Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres.

(2,57)Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum

(2,58)pastores magno ad regem clamore trahebant

(2,59)Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,

(2,60)hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,

(2,61)obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,

(2,62)seu versare dolos, seu certae occumbere morti.

(2,63)Undique visendi studio Troiana iuventus

(2,64)circumfusa ruit, certantque inludere capto.

(2,65)Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno

(2,66)disce omnes.

(2,67)Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis

(2,68)constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:

(2,69)'Heu, quae nunc tellus' inquit 'quae me aequora possunt

(2,70)accipere? Aut quid iam misero mihi denique restat,

(2,71)cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi

(2,72)Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?'

(2,73)Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis

(2,74)impetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus,

(2,75)quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto.

(2,76)[Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:]

(2,77)'Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor

(2,78)vera, inquit; neque me Argolica de gente negabo:

(2,79)hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem

(2,80)finxit, vanum etiam mendacemque improba finget.

(2,81)Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris

(2,82)Belidae nomen Palamedis et incluta fama

(2,83)gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi

(2,84)insontem infando indicio, quia bella vetabat,

(2,85)demisere neci, nunc cassum lumine lugent.

(2,86)Illi me comitem et consanguinitate propinquum

(2,87)pauper in arma pater primis huc misit ab annis,

(2,88)dum stabat regno incolumis regumque vigebat

(2,89)consiliis, et nos aliquod nomenque decusque

(2,90)gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi --

(2,91)haud ignota loquor -- superis concessit ab oris,

(2,92)adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam,

(2,93)et casum insontis mecum indignabar amici.

(2,94)Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset,

(2,95)si patrios umquam remeassem victor ad Argos,

(2,96)promisi ultorem, et verbis odia aspera movi.

(2,97)Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes

(2,98)criminibus terrere novis, hinc spargere voces

(2,99)in volgum ambiguas, et quaerere conscius arma.

(2,100)Nec requievit enim, donec, Calchante ministro --

(2,101)sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo?

(2,102)Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos,

(2,103)idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas,

(2,104)hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.'

(2,105)Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,

(2,106)ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.

(2,107)Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur:

(2,108)'Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta

(2,109)moliri, et longo fessi discedere bello;

(2,110)fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti

(2,111)interclusit hiemps, et terruit Auster euntis.

(2,112)Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis

(2,113)staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.

(2,114)Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi

(2,115)mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:

(2,116)''Sanguine placastis ventos et virgine caesa,

(2,117)cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras;

(2,118)sanguine quaerendi reditus, animaque litandum

(2,119)Argolica.'' Volgi quae vox ut venit ad auris,

(2,120)obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit

(2,121)ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.

(2,122)'Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu

(2,123)protrahit in medios; quae sint ea numina divom,

(2,124)flagitat; et mihi iam multi crudele canebant

(2,125)artificis scelus, et taciti ventura videbant.

(2,126)Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat

(2,127)prodere voce sua quemquam aut opponere morti.

(2,128)Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,

(2,129)composito rumpit vocem, et me destinat arae.

(2,130)Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat,

(2,131)unius in miseri exitium conversa tulere.

(2,132)Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari,

(2,133)et salsae fruges, et circum tempora vittae:

(2,134)eripui, fateor, leto me, et vincula rupi,

(2,135)limosoque lacu per noctem obscurus in ulva

(2,136)delitui, dum vela darent, si forte dedissent.

(2,137)Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi,

(2,138)nec dulcis natos exoptatumque parentem;

(2,139)quos illi fors et poenas ob nostra reposcent

(2,140)effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.

(2,141)Quod te per superos et conscia numina veri,

(2,142)per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam

(2,143)intemerata fides, oro, miserere laborum

(2,144)tantorum, miserere animi non digna ferentis.'

(2,145)His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro.

(2,146)Ipse viro primus manicas atque arta levari

(2,147)vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:

(2,148)'Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;

(2,149)noster eris, mihique haec edissere vera roganti:

(2,150)Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor?

(2,151)Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?'

(2,152)Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga,

(2,153)sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:

(2,154)'Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum

(2,155)testor numen' ait 'vos arae ensesque nefandi,

(2,156)quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:

(2,157)fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,

(2,158)fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras,

(2,159)si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.

(2,160)Tu modo promissis maneas, servataque serves

(2,161)Troia fidem, si vera feram, si magna rependam.

(2,162)'Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli

(2,163)Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo

(2,164)Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,

(2,165)fatale adgressi sacrato avellere templo

(2,166)Palladium, caesis summae custodibus arcis,

(2,167)corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis

(2,168)virgineas ausi divae contingere vittas;

(2,169)ex illo fluere ac retro sublapsa referri

(2,170)spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.

(2,171)Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.

(2,172)Vix positum castris simulacrum, arsere coruscae

(2,173)luminibus flammae arrectis, salsusque per artus

(2,174)sudor iit, terque ipsa solo -- mirabile dictu --

(2,175)emicuit, parmamque ferens hastamque trementem.

(2,176)'Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,

(2,177)nec posse Argolicis exscindi Pergama telis,

(2,178)omina ni repetant Argis, numenque reducant,

(2,179)quod pelago et curvis secum avexere carinis.

(2,180)Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas,

(2,181)arma deosque parant comites, pelagoque remenso

(2,182)improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas.

(2,183)Hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso

(2,184)effigiem statuere, nefas quae triste piaret.

(2,185)Hanc tamen immensam Calchas attollere molem

(2,186)roboribus textis caeloque educere iussit,

(2,187)ne recipi portis, aut duci in moenia possit,

(2,188)neu populum antiqua sub religione tueri.

(2,189)Nam si vestra manus violasset dona Minervae,

(2,190)tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum

(2,191)convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;

(2,192)sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,

(2,193)ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello

(2,194)venturam, et nostros ea fata manere nepotes.'

(2,195)Talibus insidiis periurique arte Sinonis

(2,196)credita res, captique dolis lacrimisque coactis,

(2,197)quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles,

(2,198)non anni domuere decem, non mille carinae.

(2,199)Hic aliud maius miseris multoque tremendum

(2,200)obicitur magis, atque improvida pectora turbat.

(2,201)Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos,

(2,202)sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.

(2,203)Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta --

(2,204)horresco referens -- immensis orbibus angues

(2,205)incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt;

(2,206)pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque

(2,207)sanguineae superant undas; pars cetera pontum

(2,208)pone legit, sinuatque immensa volumine terga.

(2,209)Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant,

(2,210)ardentisque oculos suffecti sanguine et igni,

(2,211)sibila lambebant linguis vibrantibus ora.

(2,212)Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo

(2,213)Laocoonta petunt; et primum parva duorum

(2,214)corpora natorum serpens amplexus uterque

(2,215)implicat, et miseros morsu depascitur artus;

(2,216)post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem

(2,217)corripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam

(2,218)bis medium amplexi, bis collo squamea circum

(2,219)terga dati, superant capite et cervicibus altis.

(2,220)Ille simul manibus tendit divellere nodos,

(2,221)perfusus sanie vittas atroque veneno,

(2,222)clamores simul horrendos ad sidera tollit:

(2,223)quales mugitus, fugit cum saucius aram

(2,224)taurus, et incertam excussit cervice securim.

(2,225)At gemini lapsu delubra ad summa dracones

(2,226)effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,

(2,227)sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.

(2,228)Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis

(2,229)insinuat pavor, et scelus expendisse merentem

(2,230)Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur

(2,231)laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam.

(2,232)Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae

(2,233)numina conclamant.

(2,234)Dividimus muros et moenia pandimus urbis.

(2,235)Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum

(2,236)subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo

(2,237)intendunt: scandit fatalis machina muros,

(2,238)feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae

(2,239)sacra canunt, funemque manu contingere gaudent.

(2,240)Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi.

(2,241)O patria, O divom domus Ilium, et incluta bello

(2,242)moenia Dardanidum, quater ipso in limine portae

(2,243)substitit, atque utero sonitum quater arma dedere:

(2,244)instamus tamen inmemores caecique furore,

(2,245)et monstrum infelix sacrata sistimus arce.

(2,246)Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris

(2,247)ora, dei iussu non umquam credita Teucris.

(2,248)Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset

(2,249)ille dies, festa velamus fronde per urbem.

(2,250)'Vertitur interea caelum et ruit oceano nox,

(2,251)involvens umbra magna terramque polumque

(2,252)Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri

(2,253)conticuere, sopor fessos complectitur artus:

(2,254)et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat

(2,255)a Tenedo tacitae per amica silentia lunae

(2,256)litora nota petens, flammas cum regia puppis

(2,257)extulerat, fatisque deum defensus iniquis

(2,258)inclusos utero Danaos et pinea furtim

(2,259)laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras

(2,260)reddit equus, laetique cavo se robore promunt

(2,261)Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes,

(2,262)demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque,

(2,263)Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon,

(2,264)et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos.

(2,265)Invadunt urbem somno vinoque sepultam;

(2,266)caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis

(2,267)accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.

(2,268)Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris

(2,269)incipit, et dono divom gratissima serpit.

(2,270)In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector

(2,271)visus adesse mihi, largosque effundere fletus,

(2,272)raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento

(2,273)pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis.

(2,274)Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo

(2,275)Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli,

(2,276)vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis,

(2,277)squalentem barbam et concretos sanguine crinis

(2,278)volneraque illa gerens, quae circum plurima muros

(2,279)accepit patrios. Ultro flens ipse videbar

(2,280)Compellare virum et maestas expromere voces:

(2,281)'O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum,

(2,282)quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris

(2,283)exspectate venis? Ut te post multa tuorum

(2,284)funera, post varios hominumque urbisque labores

(2,285)defessi aspicimus! Quae causa indigna serenos

(2,286)foedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?'

(2,287)Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,

(2,288)sed graviter gemitus imo de pectore ducens,

(2,289)'Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis.

(2,290)Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.

(2,291)Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra

(2,292)defendi possent, etiam hac defensa fuissent.

(2,293)Sacra suosque tibi commendat Troia penatis:

(2,294)hos cape fatorum comites, his moenia quaere

(2,295)magna, pererrato statues quae denique ponto.'

(2,296)Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem

(2,297)aeternumque adytis effert penetralibus ignem.

(2,298)Diverso interea miscentur moenia luctu,

(2,299)et magis atque magis, quamquam secreta parentis

(2,300)Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,

(2,301)clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror.

(2,302)Excutior somno, et summi fastigia tecti

(2,303)ascensu supero, atque arrectis auribus adsto:

(2,304)in segetem veluti cum flamma furentibus austris

(2,305)incidit, aut rapidus montano flumine torrens

(2,306)sternit agros, sternit sata laeta boumque labores,

(2,307)praecipitisque trahit silvas, stupet inscius alto

(2,308)accipiens sonitum saxi de vertice pastor.

(2,309)Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt

(2,310)insidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinam

(2,311)Volcano superante domus; iam proxumus ardet

(2,312)Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent.

(2,313)Exoritur clamorque virum clangorque tubarum.

(2,314)Arma amens capio; nec sat rationis in armis,

(2,315)sed glomerare manum bello et concurrere in arcem

(2,316)cum sociis ardent animi; furor iraque mentem

(2,317)praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis.

(2,318)Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom,

(2,319)Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,

(2,320)sacra manu victosque deos parvumque nepotem

(2,321)ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit.

(2,322)'Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?'

(2,323)Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit:

(2,324)'Venit summa dies et ineluctabile tempus

(2,325)Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens

(2,326)gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos

(2,327)transtulit; incensa Danai dominantur in urbe.

(2,328)Arduus armatos mediis in moenibus adstans

(2,329)fundit equus, victorque Sinon incendia miscet

(2,330)insultans; portis alii bipatentibus adsunt,

(2,331)milia quot magnis umquam venere Mycenis;

(2,332)obsedere alii telis angusta viarum

(2,333)oppositi; stat ferri acies mucrone corusco

(2,334)stricta, parata neci; vix primi proelia temptant

(2,335)portarum vigiles, et caeco Marte resistunt.'

(2,336)Talibus Othryadae dictis et numine divom

(2,337)in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,

(2,338)ullo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.

(2,339)Addunt se socios Rhipeus et maximus armis

(2,340)Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque,

(2,341)et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus,

(2,342)Mygdonides: illis ad Troiam forte diebus

(2,343)venerat, insano Cassandrae incensus amore,

(2,344)et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,

(2,345)infelix, qui non sponsae praecepta furentis

(2,346)audierit.

(2,347)Quos ubi confertos audere in proelia vidi,

(2,348)incipio super his: 'Iuvenes, fortissima frustra

(2,349)pectora, si vobis audentem extrema cupido

(2,350)certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis:

(2,351)excessere omnes, adytis arisque relictis,

(2,352)di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi

(2,353)incensae; moriamur et in media arma ruamus.

(2,354)Una salus victis, nullam sperare salutem.'

(2,355)Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceu

(2,356)raptores atra in nebula, quos improba ventris

(2,357)exegit caecos rabies, catulique relicti

(2,358)faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis

(2,359)vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus

(2,360)urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra.

(2,361)Quis cladem illius noctis, quis funera fando

(2,362)explicet, aut possit lacrimis aequare labores?

(2,363)Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos;

(2,364)plurima perque vias sternuntur inertia passim

(2,365)corpora, perque domos et religiosa deorum

(2,366)limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri;

(2,367)quondam etiam victis redit in praecordia virtus

(2,368)victoresque cadunt Danai: crudelis ubique

(2,369)luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago.

(2,370)Primus se, Danaum magna comitante caterva,

(2,371)Androgeos offert nobis, socia agmina credens

(2,372)inscius, atque ultro verbis compellat amicis:

(2,373)'Festinate, viri: nam quae tam sera moratur

(2,374)segnities? Alii rapiunt incensa feruntque

(2,375)Pergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.'

(2,376)Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur

(2,377)fida satis, sensit medios delapsus in hostis.

(2,378)Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit:

(2,379)inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem

(2,380)pressit humi nitens, trepidusque repente refugit

(2,381)attollentem iras et caerula colla tumentem;

(2,382)haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.

(2,383)Inruimus, densis et circumfundimur armis,

(2,384)ignarosque loci passim et formidine captos

(2,385)sternimus: adspirat primo fortuna labori.

(2,386)Atque hic successu exsultans animisque Coroebus,

(2,387)'O socii, qua prima' inquit 'fortuna salutis

(2,388)monstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur

(2,389)mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis

(2,390)aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat?

(2,391)Arma dabunt ipsi.' Sic fatus, deinde comantem

(2,392)Androgei galeam clipeique insigne decorum

(2,393)induitur, laterique Argivum accommodat ensem.

(2,394)Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus

(2,395)laeta facit; spoliis se quisque recentibus armat.

(2,396)Vadimus immixti Danais haud numine nostro,

(2,397)multaque per caecam congressi proelia noctem

(2,398)conserimus, multos Danaum demittimus Orco.

(2,399)Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu

(2,400)fida petunt: pars ingentem formidine turpi

(2,401)scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.

(2,402)Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!

(2,403)Ecce trahebatur passis Priameia virgo

(2,404)crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae,

(2,405)ad caelum tendens ardentia lumina frustra, --

(2,406)lumina, nam teneras arcebant vincula palmas.

(2,407)Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus,

(2,408)et sese medium iniecit periturus in agmen.

(2,409)Consequimur cuncti et densis incurrimus armis.

(2,410)Hic primum ex alto delubri culmine telis

(2,411)nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes

(2,412)armorum facie et Graiarum errore iubarum.

(2,413)Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira

(2,414)undique collecti invadunt, acerrimus Aiax,

(2,415)et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis;

(2,416)adversi rupto ceu quondam turbine venti

(2,417)confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois

(2,418)Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti

(2,419)spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.

(2,420)Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram

(2,421)fudimus insidiis totaque agitavimus urbe,

(2,422)apparent; primi clipeos mentitaque tela

(2,423)adgnoscunt, atque ora sono discordia signant.

(2,424)Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus

(2,425)Penelei dextra divae armipotentis ad aram

(2,426)procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus

(2,427)qui fuit in Teucris et servantissimus aequi:

(2,428)dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque

(2,429)confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,

(2,430)labentem pietas nec Apollinis infula texit.

(2,431)Iliaci cineres et flamma extrema meorum,

(2,432)testor, in occasu vestro nec tela nec ullas

(2,433)vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent

(2,434)ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde,

(2,435)Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo

(2,436)iam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi;

(2,437)protinus ad sedes Priami clamore vocati.

(2,438)Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam

(2,439)bella forent, nulli tota morerentur in urbe.

(2,440)Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis

(2,441)cernimus, obsessumque acta testudine limen.

(2,442)Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos

(2,443)nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris

(2,444)protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.

(2,445)Dardanidae contra turris ac tota domorum

(2,446)culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,

(2,447)extrema iam in morte parant defendere telis;

(2,448)auratasque trabes, veterum decora alta parentum,

(2,449)devolvunt; alii strictis mucronibus imas

(2,450)obsedere fores; has servant agmine denso.

(2,451)Instaurati animi, regis succurrere tectis,

(2,452)auxilioque levare viros, vimque addere victis.

(2,453)Limen erat caecaeque fores et pervius usus

(2,454)tectorum inter se Priami, postesque relicti

(2,455)a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,

(2,456)saepius Andromache ferre incomitata solebat

(2,457)ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat.

(2,458)Evado ad summi fastigia culminis, unde

(2,459)tela manu miseri iactabant inrita Teucri.

(2,460)Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra

(2,461)eductam tectis, unde omnis Troia videri

(2,462)et Danaum solitae naves et Achaia castra,

(2,463)adgressi ferro circum, qua summa labantis

(2,464)iuncturas tabulata dabant, convellimus altis

(2,465)sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam

(2,466)cum sonitu trahit et Danaum super agmina late

(2,467)incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum

(2,468)telorum interea cessat genus.

(2,469)Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus

(2,470)exsultat, telis et luce coruscus aena;

(2,471)qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus

(2,472)frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,

(2,473)nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,

(2,474)lubrica convolvit sublato pectore terga

(2,475)arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.

(2,476)Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,

(2,477)armiger Automedon, una omnis Scyria pubes

(2,478)succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant.

(2,479)Ipse inter primos correpta dura bipenni

(2,480)limina perrumpit, postisque a cardine vellit

(2,481)aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit

(2,482)robora, et ingentem lato dedit ore fenestram.

(2,483)Adparet domus intus, et atria longa patescunt;

(2,484)adparent Priami et veterum penetralia regum,

(2,485)armatosque vident stantis in limine primo.

(2,486)At domus interior gemitu miseroque tumultu

(2,487)miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes

(2,488)femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.

(2,489)Tum pavidae tectis matres ingentibus errant;

(2,490)amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.

(2,491)Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi

(2,492)custodes sufferre valent; labat ariete crebro

(2,493)ianua, et emoti procumbunt cardine postes.

(2,494)Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant

(2,495)immissi Danai, et late loca milite complent.

(2,496)Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis

(2,497)exiit, oppositasque evicit gurgite moles,

(2,498)fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis

(2,499)cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem

(2,500)caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas;

(2,501)vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras

(2,502)sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.

(2,503)Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,

(2,504)barbarico postes auro spoliisque superbi,

(2,505)procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.

(2,506)Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.

(2,507)Urbis uti captae casum convolsaque vidit

(2,508)limina tectorum et medium in penetralibus hostem,

(2,509)arma diu senior desueta trementibus aevo

(2,510)circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum

(2,511)cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.

(2,512)Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe

(2,513)ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus,

(2,514)incumbens arae atque umbra complexa Penatis.

(2,515)Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,

(2,516)praecipites atra ceu tempestate columbae,

(2,517)condensae et divom amplexae simulacra sedebant.

(2,518)Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis

(2,519)ut vidit, 'Quae mens tam dira, miserrime coniunx,

(2,520)impulit his cingi telis? Aut quo ruis?' inquit;

(2,521)'Non tali auxilio nec defensoribus istis

(2,522)tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector.

(2,523)Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,

(2,524)aut moriere simul.' Sic ore effata recepit

(2,525)ad sese et sacra longaevum in sede locavit.

(2,526)Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,

(2,527)unus natorum Priami, per tela, per hostis

(2,528)porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat

(2,529)saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus

(2,530)insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.

(2,531)Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,

(2,532)concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.

(2,533)Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,

(2,534)non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit:

(2,535)'At tibi pro scelere,' exclamat, 'pro talibus ausis,

(2,536)di, si qua est caelo pietas, quae talia curet,

(2,537)persolvant grates dignas et praemia reddant

(2,538)debita, qui nati coram me cernere letum

(2,539)fecisti et patrios foedasti funere voltus.

(2,540)At non ille, satum quo te mentiris, Achilles

(2,541)talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque

(2,542)supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro

(2,543)reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.'

(2,544)Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu

(2,545)coniecit, rauco quod protinus aere repulsum

(2,546)e summo clipei nequiquam umbone pependit.

(2,547)Cui Pyrrhus: 'Referes ergo haec et nuntius ibis

(2,548)Pelidae genitori; illi mea tristia facta

(2,549)degeneremque Neoptolemum narrare memento.

(2,550)Nunc morere.' Hoc dicens altaria ad ipsa trementem

(2,551)traxit et in multo lapsantem sanguine nati,

(2,552)implicuitque comam laeva, dextraque coruscum

(2,553)extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem.

(2,554)Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum

(2,555)sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem

(2,556)Pergama, tot quondam populis terrisque superbum

(2,557)regnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus,

(2,558)avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus.

(2,559)At me tum primum saevus circumstetit horror

(2,560)Obstipui; subiit cari genitoris imago,

(2,561)ut regem aequaevum crudeli volnere vidi

(2,562)vitam exhalantem; subiit deserta Creusa,

(2,563)et direpta domus, et parvi casus Iuli.

(2,564)Respicio, et quae sit me circum copia lustro.

(2,565)Deseruere omnes defessi, et corpora saltu

(2,566)ad terram misere aut ignibus aegra dedere.

(2,567)[Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae

(2,568)servantem et tacitam secreta in sede latentem

(2,569)Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem

(2,570)erranti passimque oculos per cuncta ferenti.

(2,571)Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros

(2,572)et poenas Danaum et deserti coniugis iras

(2,573)praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,

(2,574)abdiderat sese atque aris invisa sedebat.

(2,575)Exarsere ignes animo; subit ira cadentem

(2,576)ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.

(2,577)'Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas

(2,578)aspiciet, partoque ibit regina triumpho,

(2,579)coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit,

(2,580)Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?

(2,581)Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni?

(2,582)Dardanium totiens sudarit sanguine litus?

(2,583)Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen

(2,584)feminea in poena est, nec habet victoria laudem,

(2,585)extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis

(2,586)laudabor poenas, animumque explesse iuvabit

(2,587)ultricis flammae, et cineres satiasse meorum.'

(2,588)Talia iactabam, et furiata mente ferebar :]

(2,589)cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam

(2,590)obtulit et pura per noctem in luce refulsit

(2,591)alma parens, confessa deam, qualisque videri

(2,592)caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum

(2,593)continuit, roseoque haec insuper addidit ore:

(2,594)'Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?

(2,595)Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit?

(2,596)Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentem

(2,597)liqueris Anchisen; superet coniunxne Creusa,

(2,598)Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiae

(2,599)circum errant acies, et, ni mea cura resistat,

(2,600)iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.

(2,601)Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae

(2,602)culpatusve Paris: divom inclementia, divom,

(2,603)has evertit opes sternitque a culmine Troiam.

(2,604)Aspice -- namque omnem, quae nunc obducta tuenti

(2,605)mortalis hebetat visus tibi et umida circum

(2,606)caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis

(2,607)iussa time, neu praeceptis parere recusa: --

(2,608)hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis

(2,609)saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum.

(2,610)Neptunus muros magnoque emota tridenti

(2,611)fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem

(2,612)eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas

(2,613)prima tenet, sociumque furens a navibus agmen

(2,614)ferro accincta vocat.

(2,615)Iam summas arces Tritonia, respice, Pallas

(2,616)insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva.

(2,617)Ipse pater Danais animos viresque secundas

(2,618)sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.

(2,619)Eripe, nate, fugam, finemque impone labori.

(2,620)Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.'

(2,621)Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris.

(2,622)Adparent dirae facies inimicaque Troiae

(2,623)numina magna deum.

(2,624)Tum vero omne mihi visum considere in ignis

(2,625)Ilium et ex imo verti Neptunia Troia;

(2,626)ac veluti summis antiquam in montibus ornum

(2,627)cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant

(2,628)eruere agricolae certatim, -- illa usque minatur

(2,629)et tremefacta comam concusso vertice nutat,

(2,630)volneribus donec paulatim evicta, supremum

(2,631)congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.

(2,632)Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis

(2,633)expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.

(2,634)Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis

(2,635)antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos

(2,636)optabam primum montis primumque petebam,

(2,637)abnegat excisa vitam producere Troia

(2,638)exsiliumque pati. 'Vos O, quibus integer aevi

(2,639)sanguis,' ait 'solidaeque suo stant robore vires,

(2,640)vos agitate fugam:

(2,641)me si caelicolae voluissent ducere vitam,

(2,642)has mihi servassent sedes. Satis una superque

(2,643)vidimus exscidia et captae superavimus urbi.

(2,644)Sic O, sic positum adfati discedite corpus.

(2,645)Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis

(2,646)exuviasque petet; facilis iactura sepulcri.

(2,647)Iam pridem invisus divis et inutilis annos

(2,648)demoror, ex quo me divom pater atque hominum rex

(2,649)fulminis adflavit ventis et contigit igni.'

(2,650)Talia perstabat memorans, fixusque manebat.

(2,651)Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creusa

(2,652)Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum

(2653)cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet.

(2,654)Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.

(2,655)Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto:

(2,656)nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?

(2,657)'Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto

(2,658)sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore?

(2,659)Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui,

(2,660)et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae

(2,661)teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto,

(2,662)iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,

(2,663)natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.

(2,664)Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis

(2,665)eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque

(2,666)Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam

(2,667)alterum in alterius mactatos sanguine cernam?

(2,668)Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.

(2,669)Reddite me Danais; sinite instaurata revisam

(2,670)proelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.'

(2,671)Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram

(2,672)insertabam aptans, meque extra tecta ferebam.

(2,673)Ecce autem complexa pedes in limine coniunx

(2,674)haerebat, parvumque patri tendebat Iulum:

(2,675)'Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;

(2,676)sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,

(2,677)hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus,

(2,678)cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?'

(2,679)Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,

(2,680)cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.

(2,681)Namque manus inter maestorumque ora parentum

(2,682)ecce levis summo de vertice visus Iuli

(2,683)fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis

(2,684)lambere flamma comas et circum tempora pasci.

(2,685)Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem

(2,686)excutere et sanctos restinguere fontibus ignis.

(2,687)At pater Anchises oculos ad sidera laetus

(2,688)extulit, et caelo palmas cum voce tetendit:

(2,689)'Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,

(2,690)aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur,

(2,691)da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.'

(2,692)Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore

(2,693)intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras

(2,694)stella facem ducens multa cum luce cucurrit.

(2,695)Illam, summa super labentem culmina tecti,

(2,696)cernimus Idaea claram se condere silva

(2,697)signantemque vias; tum longo limite sulcus

(2,698)dat lucem, et late circum loca sulphure fumant.

(2,699)Hic vero victus genitor se tollit ad auras,

(2,700)adfaturque deos et sanctum sidus adorat.

(2,701)'Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum.

(2,702)Di patrii, servate domum, servate nepotem.

(2,703)Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.

(2,704)Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.'

(2,705)Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis

(2,706)auditur, propiusque aestus incendia volvunt.

(2,707)'Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;

(2,708)ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit:

(2,709)quo res cumque cadent, unum et commune periclum,

(2,710)una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus

(2,711)sit comes, et longe servet vestigia coniunx:

(2,712)vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris.

(2,713)Est urbe egressis tumulus templumque vetustum

(2,714)desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus

(2,715)religione patrum multos servata per annos.

(2,716)Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.

(2,717)Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis;

(2,718)me, bello e tanto digressum et caede recenti,

(2,719)attrectare nefas, donec me flumine vivo

(2,720)abluero.'

(2,721)Haec fatus, latos umeros subiectaque colla

(2,722)veste super fulvique insternor pelle leonis,

(2,723)succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus

(2,724)implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;

(2,725)pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum;

(2,726)et me, quem dudum non ulla iniecta movebant

(2,727)tela neque adverso glomerati ex agmine Grai,

(2,728)nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis

(2,729)suspensum et pariter comitique onerique timentem.

(2,730)Iamque propinquabam portis, omnemque videbar

(2,731)evasisse viam, subito cum creber ad auris

(2,732)visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram

(2,733)prospiciens; 'Nate' exclamat, 'fuge nate, propinquant.

(2,734)Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!' --

(2,735)Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum

(2,736)confusam eripuit mentem. Namque avia cursu

(2,737)dum sequor, et nota excedo regione viarum,

(2,738)heu, misero coniunx fatone erepta Creusa

(2,739)substitit, erravitne via, seu lassa resedit,

(2,740)incertum; nec post oculis est reddita nostris.

(2,741)Nec prius amissam respexi animumque reflexi,

(2,742)quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam

(2,743)venimus; hic demum collectis omnibus una

(2,744)defuit, et comites natumque virumque fefellit.

(2,745)Quem non incusavi amens hominumque deorumque,

(2,746)aut quid in eversa vidi crudelius urbe?

(2,747)Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis

(2,748)commendo sociis et curva valle recondo;

(2,749)ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.

(2,750)Stat casus renovare omnis, omnemque reverti

(2,751)per Troiam, et rursus caput obiectare periclis.

(2,752)Principio muros obscuraque limina portae,

(2,753)qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro

(2,754)observata sequor per noctem et lumine lustro.

(2,755)Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.

(2,756)Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,

(2,757)me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.

(2,758)Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento

(2,759)volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.

(2,760)Procedo et Priami sedes arcemque reviso.

(2,761)Et iam porticibus vacuis Iunonis asylo

(2,762)custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes

(2,763)praedam adservabant. Huc undique Troia gaza

(2,764)incensis erepta adytis, mensaeque deorum,

(2,765)crateresque auro solidi, captivaque vestis

(2,766)congeritur; pueri et pavidae longo ordine matres

(2,767)stant circum.

(2,768)Ausus quin etiam voces iactare per umbram

(2,769)implevi clamore vias, maestusque Creusam

(2,770)nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.

(2,771)Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti

(2,772)infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae

(2,773)visa mihi ante oculos et nota maior imago.

(2,774)Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.

(2,775)[Tum sic adfari et curas his demere dictis :]

(2,776)'Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,

(2,777)O dulcis coniunx? Non haec sine numine divom

(2,778)eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creusam

(2,779)fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.

(2,780)Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum,

(2,781)et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva

(2,782)inter opima virum leni fluit agmine Thybris:

(2,783)illic res laetae regnumque et regia coniunx

(2,784)parta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creusae.

(2,785)Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas

(2,786)aspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,

(2,787)Dardanis, et divae Veneris nurus.

(2,788)Sed me magna deum genetrix his detinet oris:

(2,789)iamque vale, et nati serva communis amorem.'

(2,790)Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem

(2,791)dicere deseruit, tenuisque recessit in auras.

(2,792)Ter conatus ibi collo dare bracchia circum:

(2,793)ter frustra comprensa manus effugit imago,

(2,794)par levibus ventis volucrique simillima somno.

(2,795)Sic demum socios consumpta nocte reviso.

(2,796)Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum

(2,797)invenio admirans numerum, matresque virosque,

(2,798)collectam exsilio pubem, miserabile volgus.

(2,799)Undique convenere, animis opibusque parati,

(2,800)in quascumque velim pelago deducere terras.

(2,801)Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae

(2,802)ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant

(2,803)limina portarum, nec spes opis ulla dabatur;

(2,804)cessi, et sublato montes genitore petivi.

(3,1)Postquam res Asiae Priamique evertere gentem

(3,2)immeritam visum Superis, ceciditque superbum

(3,3)Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia,

(3,4)diversa exsilia et desertas quaerere terras

(3,5)auguriis agimur divom, classemque sub ipsa

(3,6)Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae,

(3,7)incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur,

(3,8)contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas,

(3,9)et pater Anchises dare fatis vela iubebat;

(3,10)litora cum patriae lacrimans portusque relinquo

(3,11)et campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum

(3,12)cum sociis natoque Penatibus et magnis dis.

(3,13)Terra procul vastis colitur Mavortia campis,

(3,14)Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,

(3,15)hospitium antiquum Troiae sociique Penates,

(3,16)dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo

(3,17)moenia prima loco, fatis ingressus iniquis,

(3,18)Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.

(3,19)Sacra Dionaeae matri divisque ferebam

(3,20)auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem

(3,21)caelicolum regi mactabam in litore taurum.

(3,22)Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo

(3,23)virgulta et densis hastilibus horrida myrtus.

(3,24)Accessi, viridemque ab humo convellere silvam

(3,25)conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,

(3,26)horrendum et dictu video mirabile monstrum.

(3,27)Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos

(3,28)vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae,

(3,29)et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror

(3,30)membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis.

(3,31)Rursus et alterius lentum convellere vimen

(3,32)insequor, et causas penitus temptare latentis:

(3,33)ater et alterius sequitur de cortice sanguis.

(3,34)Multa movens animo nymphas venerabar agrestis

(3,35)Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,

(3,36)rite secundarent visus omenque levarent.

(3,37)Tertia sed postquam maiore hastilia nisu

(3,38)adgredior, genibusque adversae obluctor harenae---

(3,39)eloquar, an sileam?---gemitus lacrimabilis imo

(3,40)auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris:

(3,41)'Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto;

(3,42)parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia

(3,43)externum tulit, aut cruor hic de stipite manat.

(3,44)Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum:

(3,45)nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit

(3,46)telorum seges et iaculis increvit acutis.'

(3,47)Tum vero ancipiti mentem formidine pressus

(3,48)obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.

(3,49)Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno

(3,50)infelix Priamus furtim mandarat alendum

(3,51)Threicio regi, cum iam diffideret armis

(3,52)Dardaniae, cingique urbem obsidione videret.

(3,53)Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit,

(3,54)res Agamemnonias victriciaque arma secutus,

(3,55)fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro

(3,56)vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis,

(3,57)auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit,

(3,58)delectos populi ad proceres primumque parentem

(3,59)monstra deum refero, et quae sit sententia posco.

(3,60)Omnibus idem animus, scelerata excedere terra,

(3,61)linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros.

(3,62)Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens

(3,63)aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae,

(3,64)caeruleis maestae vittis atraque cupresso,

(3,65)et circum Iliades crinem de more solutae;

(3,66)inferimus tepido spumantia cymbia lacte

(3,67)sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro

(3,68)condimus, et magna supremum voce ciemus.

(3,69)Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti

(3,70)dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,

(3,71)deducunt socii navis et litora complent:

(3,72)provehimur portu, terraeque urbesque recedunt.

(3,73)Sacra mari colitur medio gratissima tellus

(3,74)Nereidum matri et Neptuno Aegaeo,

(3,75)quam pius arquitenens oras et litora circum

(3,76)errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,

(3,77)immotamque coli dedit et contemnere ventos.

(3,78)Huc feror; haec fessos tuto placidissima portu

(3,79)accipit: egressi veneramur Apollinis urbem.

(3,80)Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos

(3,81)vittis et sacra redimitus tempora lauro,

(3,82)occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum.

(3,83)Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus.

(3,84)Templa dei saxo venerabar structa vetusto:

(3,85)'Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis

(3,86)et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae

(3,87)Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.

(3,88)Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?

(3,89)Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.'

(3,90)Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,

(3,91)liminaque laurusque dei, totusque moveri

(3,92)mons circum, et mugire adytis cortina reclusis.

(3,93)Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris:

(3,94)'Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum

(3,95)prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto

(3,96)accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem:

(3,97)hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris,

(3,98)et nati natorum, et qui nascentur ab illis.'

(3,99)Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu

(3,100)laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,

(3,101)quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti?

(3,102)Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum,

(3,103)'Audite, O proceres' ait 'et spes discite vestras:

(3,104)Creta Iovis magni medio iacet insula ponto;

(3,105)mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.

(3,106)Centum urbes habitant magnas, uberrima regna;

(3,107)maximus unde pater, si rite audita recordor,

(3,108)Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,

(3,109)optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces

(3,110)Pergameae steterant; habitabant vallibus imis.

(3,111)hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera

(3,112)Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris,

(3,113)et iuncti currum dominae subiere leones.

(3,114)Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur;

(3,115)placemus ventos et Gnosia regna petamus.

(3,116)Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit,

(3,117)tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.'

(3,118)Sic fatus, meritos aris mactavit honores,

(3,119)taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo

(3,120)nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.

(3,121)Fama volat pulsum regnis cessisse paternis

(3,122)Idomenea ducem, desertaque litora Cretae

(3,123)hoste vacare domos, sedesque adstare relictas.

(3,124)Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus,

(3,125)bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam,

(3,126)Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor

(3,127)Cycladas, et crebris legimus freta consita terris.

(3,128)Nauticus exoritur vario certamine clamor;

(3,129)hortantur socii: ''Cretam proavosque petamus!''

(3,130)Prosequitur surgens a puppi ventus euntis

(3,131)et tandem antiquis Curetum adlabimur oris.

(3,132)Ergo avidus muros optatae molior urbis,

(3,133)Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem

(3,134)hortor amare focos arcemque attollere tectis.

(3,135)Iamque fere sicco subductae litore puppes;

(3,136)conubiis arvisque novis operata iuventus;

(3,137)iura domosque dabam: subito cum tabida membris,

(3,138)corrupto caeli tractu, miserandaque venit

(3,139)arboribusque satisque lues et letifer annus.

(3,140)Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant

(3,141)corpora; tum sterilis exurere Sirius agros;

(3,142)arebant herbae, et victum seges aegra negabat.

(3,143)Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso

(3,144)hortatur pater ire mari, veniamque precari:

(3,145)quam fessis finem rebus ferat; unde laborum

(3,146)temptare auxilium iubeat; quo vertere cursus.

(3,147)Nox erat, et terris animalia somnus habebat:

(3,148)effigies sacrae divom Phrygiique Penates,

(3,149)quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis

(3,150)extuleram, visi ante oculos adstare iacentis

(3,151)in somnis, multo manifesti lumine, qua se

(3,152)plena per insertas fundebat luna fenestras;

(3,153)tum sic adfari et curas his demere dictis:

(3,154)'Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,

(3,155)hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit.

(3,156)Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti,

(3,157)nos tumidum sub te permensi classibus aequor,

(3,158)idem venturos tollemus in astra nepotes,

(3,159)imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis

(3,160)magna para, longumque fugae ne linque laborem.

(3,161)Mutandae sedes: non haec tibi litora suasit

(3,162)Delius, aut Cretae iussit considere Apollo.

(3,163)Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

(3,164)terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

(3,165)Oenotri coluere viri; nunc fama minores

(3,166)Italiam dixisse ducis de nomine gentem:

(3,167)hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus,

(3,168)Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.

(3,169)Surge age, et haec laetus longaevo dicta parenti

(3,170)haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat

(3,171)Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.'

(3,172)Talibus attonitus visis et voce deorum---

(3,173)nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus

(3,174)velatasque comas praesentiaque ora videbar;

(3,175)tum gelidus toto manabat corpore sudor

(3,176)corripio e stratis corpus, tendoque supinas

(3,177)ad caelum cum voce manus, et munera libo

(3,178)intemerata focis. Perfecto laetus honore

(3,179)Anchisen facio certum, remque ordine pando.

(3,180)Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,

(3,181)seque novo veterum deceptum errore locorum.

(3,182)Tum memorat: 'Nate, Iliacis exercite fatis,

(3,183)sola mihi talis casus Cassandra canebat.

(3,184)Nunc repeto haec generi portendere debita nostro,

(3,185)et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.

(3,186)Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros

(3,187)crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret?

(3,188)Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.'

(3,189)Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.

(3,190)Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis

(3,191)vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.

(3,192)Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae

(3,193)adparent terrae, caelum undique et undique pontus,

(3,194)tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber,

(3,195)noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.

(3,196)Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt

(3,197)aequora; dispersi iactamur gurgite vasto;

(3,198)involvere diem nimbi, et nox umida caelum

(3,199)abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.

(3,200)Excutimur cursu, et caecis erramus in undis.

(3,201)Ipse diem noctemque negat discernere caelo,

(3,202)nec meminisse viae media Palinurus in unda.

(3,203)Tris adeo incertos caeca caligine soles

(3,204)erramus pelago, totidem sine sidere noctes.

(3,205)Quarto terra die primum se attollere tandem

(3,206)visa, aperire procul montis, ac volvere fumum.

(3,207)Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae

(3,208)adnixi torquent spumas et caerula verrunt.

(3,209)Servatum ex undis Strophadum me litora primum

(3,210)accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,

(3,211)insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno

(3,212)Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam

(3,213)clausa domus, mensasque metu liquere priores.

(3,214)Tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla

(3,215)pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.

(3,216)Virginei volucrum voltus, foedissima ventris

(3,217)proluvies, uncaeque manus, et pallida semper

(3,218)ora fame.

(3,219)Huc ubi delati portus intravimus, ecce

(3,220)laeta boum passim campis armenta videmus,

(3,221)caprigenumque pecus nullo custode per herbas.

(3,222)Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus

(3,223)in partem praedamque Iovem; tum litore curvo

(3,224)exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.

(3,225)At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt

(3,226)Harpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas,

(3,227)diripiuntque dapes, contactuque omnia foedant

(3,228)immundo; tum vox taetrum dira inter odorem.

(3,229)Rursum in secessu longo sub rupe cavata,

(3,230)arboribus clausi circum atque horrentibus umbris,

(3,231)instruimus mensas arisque reponimus ignem:

(3,232)rursum ex diverso caeli caecisque latebris

(3,233)turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,

(3,234)polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,

(3,235)edico, et dira bellum cum gente gerendum.

(3,236)Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam

(3,237)disponunt enses et scuta latentia condunt.

(3,238)Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere

(3,239)litora, dat signum specula Misenus ab alta

(3,240)aere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant,

(3,241)obscenas pelagi ferro foedare volucres:

(3,242)sed neque vim plumis ullam nec volnera tergo

(3,243)accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae

(3,244)semesam praedam et vestigia foeda relinquunt.

(3,245)Una in praecelsa consedit rupe Celaeno,

(3,246)infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:

(3,247)'Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,

(3,248)Laomedontiadae, bellumne inferre paratis,

(3,249)et patrio Harpyias insontis pellere regno?

(3,250)Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,

(3,251)quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo

(3,252)praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.

(3,253)Italiam cursu petitis, ventisque vocatis

(3,254)ibitis Italiam, portusque intrare licebit;

(3,255)sed non ante datam cingetis moenibus urbem,

(3,256)quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis

(3,257)ambesas subigat malis absumere mensas.'

(3,258)Dixit, et in silvam pennis ablata refugit.

(3,259)At sociis subita gelidus formidine sanguis

(3,260)deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,

(3,261)sed votis precibusque iubent exposcere pacem,

(3,262)sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.

(3,263)Et pater Anchises passis de litore palmis

(3,264)numina magna vocat, meritosque indicit honores:

(3,265)'Di, prohibete minas; di, talem avertite casum,

(3,266)et placidi servate pios!' Tum litore funem

(3,267)deripere, excussosque iubet laxare rudentes.

(3,268)Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis,

(3,269)qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.

(3,270)Iam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos

(3,271)Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.

(3,272)Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,

(3,273)et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.

(3,274)Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis

(3,275)et formidatus nautis aperitur Apollo.

(3,276)Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;

(3,277)ancora de prora iacitur, stant litore puppes.

(3,278)Ergo insperata tandem tellure potiti,

(3,279)lustramurque Iovi votisque incendimus aras,

(3,280)Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.

(3,281)Exercent patrias oleo labente palaestras

(3,282)nudati socii; iuvat evasisse tot urbes

(3,283)Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis.

(3,284)Interea magnum sol circumvolvitur annum,

(3,285)et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas.

(3,286)Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis,

(3,287)postibus adversis figo, et rem carmine signo:

(3,288)Aeneas haec de Danais victoribus arma.

(3,289)Linquere tum portus iubeo et considere transtris:

(3,290)certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.

(3,291)Protinus aerias Phaeacum abscondimus arces,

(3,292)litoraque Epiri legimus portuque subimus

(3,293)Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem.

(3,294)Hic incredibilis rerum fama occupat auris,

(3,295)Priamiden Helenum Graias regnare per urbes,

(3,296)coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,

(3,297)et patrio Andromachen iterum cessisse marito.

(3,298)Obstipui, miroque incensum pectus amore,

(3,299)compellare virum et casus cognoscere tantos.

(3,300)Progredior portu, classis et litora linquens,

(3,301)sollemnis cum forte dapes et tristia dona

(3,302)ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam

(3,303)libabat cineri Andromache, Manisque vocabat

(3,304)Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem

(3,305)et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.

(3,306)Ut me conspexit venientem et Troia circum

(3,307)arma amens vidit, magnis exterrita monstris

(3,308)deriguit visu in medio, calor ossa reliquit;

(3,309)labitur, et longo vix tandem tempore fatur:

(3,310)'Verane te facies, verus mihi nuntius adfers,

(3,311)nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit,

(3,312)Hector ubi est?' Dixit, lacrimasque effudit et omnem

(3,313)implevit clamore locum. Vix pauca furenti

(3,314)subicio, et raris turbatus vocibus hisco:

(3,315)'vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco;

(3,316)ne dubita, nam vera vides.

(3,317)Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto

(3,318)excipit, aut quae digna satis fortuna revisit

(3,319)Hectoris Andromachen? Pyrrhin' conubia servas?'

(3,320)Deiecit voltum et demissa voce locuta est:

(3,321)'O felix una ante alias Priameia virgo,

(3,322)hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis

(3,323)iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,

(3,324)nec victoris eri tetigit captiva cubile!

(3,325)nos, patria incensa, diversa per aequora vectae,

(3,326)stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,

(3,327)servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus

(3,328)Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos,

(3,329)me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.

(3,330)Ast illum, ereptae magno inflammatus amore

(3,331)coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes

(3,332)excipit incautum patriasque obtruncat ad aras.

(3,333)Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit

(3,334)pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos

(3,335)Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,

(3,336)Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.

(3,337)Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?

(3,338)Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris?

(3,339)Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura,

(3,340)quem tibi iam Troia---

(3,341)Ecqua tamen puero est amissae cura parentis?

(3,342)Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis

(3,343)et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?'

(3,344)Talia fundebat lacrimans longosque ciebat

(3,345)incassum fletus, cum sese a moenibus heros

(3,346)Priamides multis Helenus comitantibus adfert,

(3,347)adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit,

(3,348)et multum lacrimas verba inter singula fundit.

(3,349)Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis

(3,350)Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum

(3,351)adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.

(3,352)Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur:

(3,353)illos porticibus rex accipiebat in amplis;

(3,354)aulai medio libabant pocula Bacchi,

(3,355)impositis auro dapibus, paterasque tenebant.

(3,356)Iamque dies alterque dies processit, et aurae

(3,357)vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.

(3,358)His vatem adgredior dictis ac talia quaeso:

(3,359)'Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,

(3,360)qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis,

(3,361)et volucrum linguas et praepetis omina pennae,

(3,362)fare age---namque omnem cursum mihi prospera dixit

(3,363)religio, et cuncti suaserunt numine divi

(3,364)Italiam petere et terras temptare repostas:

(3,365)sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno

(3,366)prodigium canit, et tristis denuntiat iras,

(3,367)obscenamque famem---quae prima pericula vito?

(3,368)Quidve sequens tantos possim superare labores?'

(3,369)Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis,

(3,370)exorat pacem divom, vittasque resolvit

(3,371)sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,

(3,372)ipse manu multo suspensum numine ducit,

(3,373)atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:

(3,374)'Nate dea,---nam te maioribus ire per altum

(3,375)auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex

(3,376)sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo---

(3,377)pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres

(3,378)aequora et Ausonio possis considere portu,

(3,379)expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae

(3,380)scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.

(3,381)Principio Italiam, quam tu iam rere propinquam

(3,382)vicinosque, ignare, paras invadere portus,

(3,383)longa procul longis via dividit invia terris.

(3,384)Ante et Trinacria lentandus remus in unda,

(3,385)et salis Ausonii lustrandum navibus aequor,

(3,386)infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae,

(3,387)quam tuta possis urbem componere terra:

(3,388)signa tibi dicam, tu condita mente teneto:

(3,389)cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam

(3,390)litoreis ingens inventa sub ilicibus sus

(3,391)triginta capitum fetus enixa iacebit.

(3,392)alba, solo recubans, albi circum ubera nati,

(3,393)is locus urbis erit, requies ea certa laborum.

(3,394)Nec tu mensarum morsus horresce futuros:

(3,395)fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo.

(3,396)'Has autem terras, Italique hanc litoris oram,

(3,397)proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu,

(3,398)effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.

(3,399)Hic et Narycii posuerunt moenia Locri,

(3,400)et Sallentinos obsedit milite campos

(3,401)Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei

(3,402)parva Philoctetae subnixa Petelia muro.

(3,403)Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,

(3,404)et positis aris iam vota in litore solves,

(3,405)purpureo velare comas adopertus amictu,

(3,406)ne qua inter sanctos ignis in honore deorum

(3,407)hostilis facies occurrat et omina turbet.

(3,408)Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto:

(3,409)hac casti maneant in religione nepotes.

(3,410)'Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae

(3,411)ventus, et angusti rarescent claustra Pelori,

(3,412)laeva tibi tellus et longo laeva petantur

(3,413)aequora circuitu: dextrum fuge litus et undas.

(3,414)Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina---

(3,415)tantum aevi longinqua valet mutare vetustas---

(3,416)dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus

(3,417)una foret; venit medio vi pontus et undis

(3,418)Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes

(3,419)litore diductas angusto interluit aestu.

(3,420)Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis

(3,421)obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos

(3,422)sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras

(3,423)erigit alternos et sidera verberat unda.

(3,424)At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris,

(3,425)ora exsertantem et navis in saxa trahentem.

(3,426)Prima hominis facies et pulchro pectore virgo

(3,427)pube tenus, postrema immani corpore pristis,

(3,428)delphinum caudas utero commissa luporum.

(3,429)Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni

(3,430)cessantem, longos et circumflectere cursus,

(3,431)quam semel informem vasto vidisse sub antro

(3,432)Scyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa.

(3,433)'Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati

(3,434)si qua fides, animum si veris implet Apollo,

(3,435)unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum

(3,436)praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:

(3,437)Iunonis magnae primum prece numen adora;

(3,438)Iunoni cane vota libens, dominamque potentem

(3,439)supplicibus supera donis: sic denique victor

(3,440)Trinacria finis Italos mittere relicta.

(3,441)'Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,

(3,442)divinosque lacus, et Averna sonantia silvis,

(3,443)insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima

(3,444)fata canit, foliisque notas et nomina mandat.

(3,445)Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo,

(3,446)digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.

(3,447)Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt;

(3,448)verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus

(3,449)impulit et teneras turbavit ianua frondes,

(3,450)numquam deinde cavo volitantia prendere saxo,

(3,451)nec revocare situs aut iungere carmina curat:

(3,452)inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae.

(3,453)Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,---

(3,454)quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum

(3,455)vela vocet, possisque sinus implere secundos,---

(3,456)quin adeas vatem precibusque oracula poscas

(3,457)ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat.

(3,458)Illa tibi Italiae populos venturaque bella,

(3,459)et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem

(3,460)expediet, cursusque dabit venerata secundos.

(3,461)Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri.

(3,462)Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.'

(3,463)Quae postquam vates sic ore effatus amico est,

(3,464)dona dehinc auro gravia sectoque elephanto

(3,465)imperat ad navis ferri, stipatque carinis

(3,466)ingens argentum, Dodonaeosque lebetas,

(3,467)loricam consertam hamis auroque trilicem,

(3,468)et conum insignis galeae cristasque comantis,

(3,469)arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti.

(3,470)Addit equos, additque duces;

(3,471)remigium supplet; socios simul instruit armis.

(3,472)Interea classem velis aptare iubebat

(3,473)Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti.

(3,474)Quem Phoebi interpres multo compellat honore:

(3,475)'Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo,

(3,476)cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,

(3,477)ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis.

(3,478)Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est;

(3,479)Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo.

(3,480)Vade' ait 'O felix nati pietate. Quid ultra

(3,481)provehor, et fando surgentis demoror austros?'

(3,482)Nec minus Andromache digressu maesta supremo

(3,483)fert picturatas auri subtemine vestes

(3,484)et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore),

(3,485)textilibusque onerat donis, ac talia fatur:

(3,486)'Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum

(3,487)sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,

(3,488)coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,

(3,489)O milli sola mei super Astyanactis imago:

(3,490)sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;

(3,491)et nunc aequali tecum pubesceret aevo.'

(3,492)Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:

(3,493)'Vivite felices, quibus est fortuna peracta

(3,494)iam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.

(3,495)Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum,

(3,496)arva neque Ausoniae semper cedentia retro

(3,497)quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis

(3,498)quam vestrae fecere manus, melioribus, opto,

(3,499)auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis.

(3,500)Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva

(3,501)intraro, gentique meae data moenia cernam,

(3,502)cognatas urbes olim populosque propinquos,

(3,503)Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor

(3,504)atque idem casus, unam faciemus utramque

(3,505)Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.'

(3,506)Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,

(3,507)unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.

(3,508)Sol ruit interea et montes umbrantur opaci;

(3,509)sternimur optatae gremio telluris ad undam,

(3,510)sortiti remos, passimque in litore sicco

(3,511)corpora curamus; fessos sopor inrigat artus.

(3,512)Necdum orbem medium Nox horis acta subibat:

(3,513)haud segnis strato surgit Palinurus et omnis

(3,514)explorat ventos, atque auribus aera captat;

(3,515)sidera cuncta notat tacito labentia caelo,

(3,516)Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,

(3,517)armatumque auro circumspicit Oriona.

(3,518)Postquam cuncta videt caelo constare sereno,

(3,519)dat clarum e puppi signum; nos castra movemus,

(3,520)temptamusque viam et velorum pandimus alas.

(3,521)Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis,

(3,522)cum procul obscuros collis humilemque videmus

(3,523)Italiam. ''Italiam'' primus conclamat Achates,

(3,524)''Italiam'' laeto socii clamore salutant.

(3,525)Tum pater Anchises magnum cratera corona

(3,526)induit, implevitque mero, divosque vocavit

(3,527)stans celsa in puppi:

(3,528)'Di maris et terrae tempestatumque potentes,

(3,529)ferte viam vento facilem et spirate secundi.'

(3,530)Crebrescunt optatae aurae portusque patescit

(3,531)iam propior, templumque adparet in arce Minervae.

(3,532)Vela legunt socii et proras ad litora torquent.

(3,533)Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum,

(3,534)obiectae salsa spumant aspargine cautes;

(3,535)ipse latet; gemino demittunt bracchia muro

(3,536)turriti scopuli, refugitque ab litore templum.

(3,537)Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi

(3,538)tondentis campum late, candore nivali.

(3,539)Et pater Anchises: 'Bellum, O terra hospita, portas

(3,540)bello armantur equi, bellum haec armenta minantur.

(3,541)Sed tamen idem olim curru succedere sueti

(3,542)quadrupedes, et frena iugo concordia ferre;

(3,543)spes et pacis' ait. Tum numina sancta precamur

(3,544)Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis,

(3,545)et capita ante aras Phrygio velamur amictu;

(3,546)praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite

(3,547)Iunoni Argivae iussos adolemus honores.

(3,548)Haud mora, continuo perfectis ordine votis,

(3,549)cornua velatarum obvertimus antemnarum,

(3,550)Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva.

(3,551)Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti

(3,552)cernitur; attollit se diva Lacinia contra,

(3,553)Caulonisque arces et navifragum Scylaceum.

(3,554)Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,

(3,555)et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa

(3,556)audimus longe fractasque ad litora voces,

(3,557)exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae.

(3,558)Et pater Anchises: 'Nimirum haec illa Charybdis:

(3,559)hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.

(3,560)Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!'

(3,561)Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem

(3,562)contorsit laevas proram Palinurus ad undas.

(3,563)laevam cuncta cohors remis ventisque petivit.

(3,564)Tollimur in caelum curvato gurgite, et idem

(3,565)subducta ad Manis imos desedimus unda.

(3,566)Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere:

(3,567)ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.

(3,568)Interea fessos ventus cum sole reliquit,

(3,569)ignarique viae Cyclopum adlabimur oris.

(3,570)Portus ab accessu ventorum immotus et ingens

(3,571)ipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis;

(3,572)interdumque atram prorumpit ad aethera nubem,

(3,573)turbine fumantem piceo et candente favilla,

(3,574)attollitque globos flammarum et sidera lambit;

(3,575)interdum scopulos avolsaque viscera montis

(3,576)erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras

(3,577)cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.

(3,578)Fama est Enceladi semustum fulmine corpus

(3,579)urgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnam

(3,580)impositam ruptis flammam exspirare caminis;

(3,581)et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem

(3,582)murmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo.

(3,583)Noctem illam tecti silvis immania monstra

(3,584)perferimus, nec quae sonitum det causa videmus.

(3,585)Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethra

(3,586)siderea polus, obscuro sed nubila caelo,

(3,587)et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.

(3,588)Postera iamque dies primo surgebat Eoo,

(3,589)umentemque Aurora polo dimoverat umbram:

(3,590)cum subito e silvis, macie confecta suprema,

(3,591)ignoti nova forma viri miserandaque cultu

(3,592)procedit, supplexque manus ad litora tendit.

(3,593)Respicimus: dira inluvies inmissaque barba,

(3,594)consertum tegumen spinis; at cetera Graius,

(3,595)[et quondam patriis ad Troiam missus in armis.]

(3,596)Isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit

(3,597)arma procul, paulum aspectu conterritus haesit,

(3,598)continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps

(3,599)cum fletu precibusque tulit: 'Per sidera testor,

(3,600)per superos atque hoc caeli spirabile lumen,

(3,601)tollite me, Teucri; quascumque abducite terras;

(3,602)hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum,

(3,603)et bello Iliacos fateor petiisse Penatis;

(3,604)pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,

(3,605)spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto.

(3,606)Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.'

(3,607)Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans

(3,608)haerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus,

(3,609)hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri.

(3,610)Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus,

(3,611)dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat.

(3,612)Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:

(3,613)'Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,

(3,614)nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto

(3,615)paupere---mansissetque utinam fortuna!---profectus.

(3,616)Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,

(3,617)inmemores socii vasto Cyclopis in antro

(3,618)deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis,

(3,619)intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat

(3,620)sidera---Di, talem terris avertite pestem!---

(3,621)nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli.

(3,622)Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro.

(3,623)Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro

(3,624)prensa manu magna, medio resupinus in antro,

(3,625)frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent

(3,626)limina; vidi atro cum membra fluentia tabo

(3,627)manderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus.

(3,628)Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes,

(3,629)oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.

(3,630)Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus

(3,631)cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum

(3,632)immensus, saniem eructans et frusta cruento

(3,633)per somnum commixta mero, nos magna precati

(3,634)numina sortitique vices, una undique circum

(3,635)fundimur, et telo lumen terebramus acuto,---

(3,636)ingens, quod torva solum sub fronte latebat,

(3,637)Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,---

(3,638)et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.

(3,639)Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem

(3,640)rumpite.

(3,641)Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro

(3,642)lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,

(3,643)centum alii curva haec habitant ad litora volgo

(3,644)infandi Cyclopes, et altis montibus errant.

(3,645)Tertia iam lunae se cornua lumine complent,

(3,646)cum vitam in silvis inter deserta ferarum

(3,647)lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas

(3,648)prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco.

(3,649)Victum infelicem, bacas lapidosaque corna,

(3,650)dant rami et volsis pascunt radicibus herbae.

(3,651)Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classem

(3,652)conspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset,

(3,653)addixi: satis est gentem effugisse nefandam.

(3,654)Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.'

(3,655)Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus

(3,656)ipsum inter pecudes vasta se mole moventem

(3,657)pastorem Polyphemum et litora nota petentem,

(3,658)monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.

(3,659)Trunca manu pinus regit et vestigia firmat;

(3,660)lanigerae comitantur oves---ea sola voluptas

(3,661)solamenque mali.

(3,662)Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,

(3,663)luminis effossi fluidum lavit inde cruorem,

(3,664)dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor

(3,665)iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.

(3,666)Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto

(3,667)supplice sic merito, tacitique incidere funem;

(3,668)vertimus et proni certantibus aequora remis.

(3,669)Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit;

(3,670)verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas,

(3,671)nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,

(3,672)clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes

(3,673)contremuere undae, penitusque exterrita tellus

(3,674)Italiae, curvisque immugiit Aetna cavernis.

(3,675)At genus e silvis Cyclopum et montibus altis

(3,676)excitum ruit ad portus et litora complent.

(3,677)Cernimus adstantis nequiquam lumine torvo

(3,678)Aetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis,

(3,679)concilium horrendum: quales cum vertice celso

(3,680)aeriae quercus, aut coniferae cyparissi

(3,681)constiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae.

(3,682)Praecipites metus acer agit quocumque rudentis

(3,683)excutere, et ventis intendere vela secundis.

(3,684)Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdin

(3,685)inter, utramque viam leti discrimine parvo,

(3,686)ni teneant cursus; certum est dare lintea retro.

(3,687)Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori

(3,688)missus adest. Vivo praetervehor ostia saxo

(3,689)Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.

(3,690)Talia monstrabat relegens errata retrorsus

(3,691)litora Achaemenides; comes infelicis Ulixi.

(3,692)Sicanio praetenta sinu iacet insula contra

(3,693)Plemyrium undosum; nomen dixere priores

(3,694)Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem

(3,695)occultas egisse vias subter mare; qui nunc

(3,696)ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.

(3,697)Iussi numina magna loci veneramur; et inde

(3,698)exsupero praepingue solum stagnantis Helori.

(3,699)Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni

(3,700)radimus, et fatis numquam concessa moveri

(3,701)adparet Camerina procul campique Geloi,

(3,702)immanisque Gela fluvii cognomine dicta.

(3,703)Arduus inde Acragas ostentat maxuma longe

(3,704)moenia, magnanimum quondam generator equorum;

(3,705)teque datis linquo ventis, palmosa Selinus,

(3,706)et vada dura lego saxis Lilybeia caecis.

(3,707)Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora

(3,708)accipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis,

(3,709)heu genitorem, omnis curae casusque levamen,

(3,710)amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessum

(3,711)deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!

(3,712)Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,

(3,713)hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.

(3,714)Hic labor extremus, longarum haec meta viarum.

(3,715)Hinc me digressum vestris deus adpulit oris.

(3,716)Sic pater Aeneas intentis omnibus unus

(3,717)fata renarrabat divom, cursusque docebat.

(3,718)Conticuit tandem, factoque hic fine quievit.

(4,1)At regina gravi iamdudum saucia cura

(4,2)volnus alit venis, et caeco carpitur igni.

(4,3)Multa viri virtus animo, multusque recursat

(4,4)gentis honos: haerent infixi pectore voltus

(4,5)verbaque, nec placidam membris dat cura quietem.

(4,6)Postera Phoebea lustrabat lampade terras,

(4,7)umentemque Aurora polo dimoverat umbram,

(4,8)cum sic unanimam adloquitur male sana sororem:

(4,9)'Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent!

(4,10)Quis novus hic nostris successit sedibus hospes,

(4,11)quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis!

(4,12)Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum.

(4,13)Degeneres animos timor arguit: heu, quibus ille

(4,14)iactatus fatis! Quae bella exhausta canebat!

(4,15)Si mihi non animo fixum immotumque sederet,

(4,16)ne cui me vinclo vellem sociare iugali,

(4,17)postquam primus amor deceptam morte fefellit;

(4,18)si non pertaesum thalami taedaeque fuisset,

(4,19)huic uni forsan potui succumbere culpae.

(4,20)Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaei

(4,21)coniugis et sparsos fraterna caede Penatis,

(4,22)solus hic inflexit sensus, animumque labantem

(4,23)impulit: adgnosco veteris vestigia flammae.

(4,24)Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat,

(4,25)vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras,

(4,26)pallentis umbras Erebi noctemque profundam,

(4,27)ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo.

(4,28)Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores

(4,29)abstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.'

(4,30)Sic effata sinum lacrimis implevit obortis.

(4,31)Anna refert: 'O luce magis dilecta sorori,

(4,32)solane perpetua maerens carpere iuventa,

(4,33)nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris?

(4,34)Id cinerem aut Manis credis curare sepultos?

(4,35)Esto: aegram nulli quondam flexere mariti,

(4,36)non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas

(4,37)ductoresque alii, quos Africa terra triumphis

(4,38)dives alit: placitone etiam pugnabis amori?

(4,39)Nec venit in mentem, quorum consederis arvis?

(4,40)Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello,

(4,41)et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis;

(4,42)hinc deserta siti regio, lateque furentes

(4,43)Barcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam,

(4,44)germanique minas?

(4,45)Dis equidem auspicibus reor et Iunone secunda

(4,46)hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas.

(4,47)Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna

(4,48)coniugio tali! Teucrum comitantibus armis

(4,49)Punica se quantis attollet gloria rebus!

(4,50)Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatis

(4,51)indulge hospitio, causasque innecte morandi,

(4,52)dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion,

(4,53)quassataeque rates, dum non tractabile caelum.'

(4,54)His dictis incensum animum inflammavit amore,

(4,55)spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem.

(4,56)Principio delubra adeunt, pacemque per aras

(4,57)exquirunt; mactant lectas de more bidentis

(4,58)legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo,

(4,59)Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae.

(4,60)Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Dido

(4,61)candentis vaccae media inter cornua fundit,

(4,62)aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,

(4,63)instauratque diem donis, pecudumque reclusis

(4,64)pectoribus inhians spirantia consulit exta.

(4,65)Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem,

(4,66)quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullas

(4,67)interea, et tacitum vivit sub pectore volnus.

(4,68)Uritur infelix Dido, totaque vagatur

(4,69)urbe furens, qualis coniecta cerva sagitta,

(4,70)quam procul incautam nemora inter Cresia fixit

(4,71)pastor agens telis, liquitque volatile ferrum

(4,72)nescius; illa fuga silvas saltusque peragrat

(4,73)Dictaeos; haeret lateri letalis arundo.

(4,74)Nunc media Aenean secum per moenia ducit,

(4,75)Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam;

(4,76)incipit effari, mediaque in voce resistit;

(4,77)nunc eadem labente die convivia quaerit,

(4,78)Iliacosque iterum demens audire labores

(4,79)exposcit, pendetque iterum narrantis ab ore.

(4,80)Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissim

(4,81)luna premit suadentque cadentia sidera somnos,

(4,82)sola domo maeret vacua, stratisque relictis

(4,83)incubat, illum absens absentem auditque videtque;

(4,84)aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta,

(4,85)detinet, infandum si fallere possit amorem.

(4,86)Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus

(4,87)exercet, portusve aut propugnacula bello

(4,88)tuta parant; pendent opera interrupta, minaeque

(4,89)murorum ingentes aequataque machina caelo.

(4,90)Quam simul ac tali persensit peste teneri

(4,91)cara Iovis coniunx, nec famam obstare furori,

(4,92)talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis:

(4,93)'Egregiam vero laudem et spolia ampla refertis

(4,94)tuque puerque tuus, magnum et memorabile nomen,

(4,95)una dolo divom si femina victa duorum est!

(4,96)Nec me adeo fallit veritam te moenia nostra

(4,97)suspectas habuisse domos Karthaginis altae.

(4,98)Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto?

(4,99)Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeos

(4,100)exercemus? Habes, tota quod mente petisti:

(4,101)ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem.

(4,102)Communem hunc ergo populum paribusque regamus

(4,103)auspiciis; liceat Phrygio servire marito,

(4,104)dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.'

(4,105)Olli -- sensit enim simulata mente locutam,

(4,106)quo regnum Italiae Libycas averteret oras --

(4,107)sic contra est ingressa Venus: 'Quis talia demens

(4,108)abnuat, aut tecum malit contendere bello,

(4,109)si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur.

(4,110)Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unam

(4,111)esse velit Tyriis urbem Troiaque profectis,

(4,112)miscerive probet populos, aut foedera iungi.

(4,113)Tu coniunx tibi fas animum temptare precando.

(4,114)Perge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno:

(4,115)'Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instat

(4,116)confieri possit, paucis, adverte, docebo.

(4,117)Venatum Aeneas unaque miserrima Dido

(4,118)in nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus

(4,119)extulerit Titan, radiisque retexerit orbem.

(4,120)His ego nigrantem commixta grandine nimbum,

(4,121)dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt,

(4,122)desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo.

(4,123)Diffugient comites et nocte tegentur opaca:

(4,124)speluncam Dido dux et Troianus eandem

(4,125)devenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas,

(4,126)[conubio iungam stabili propriamque dicabo,]

(4,127)hic hymenaeus erit.' -- Non adversata petenti

(4,128)adnuit, atque dolis risit Cytherea repertis.

(4,129)Oceanum interea surgens Aurora reliquit.

(4,130)It portis iubare exorto delecta iuventus;

(4,131)retia rara, plagae, lato venabula ferro,

(4,132)Massylique ruunt equites et odora canum vis.

(4,133)Reginam thalamo cunctantem ad limina primi

(4,134)Poenorum exspectant, ostroque insignis et auro

(4,135)stat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit.

(4,136)Tandem progreditur, magna stipante caterva,

(4,137)Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo.

(4,138)Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum,

(4,139)aurea purpuream subnectit fibula vestem.

(4,140)Nec non et Phrygii comites et laetus Iulus

(4,141)incedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnis

(4,142)infert se socium Aeneas atque agmina iungit.

(4,143)Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta

(4,144)deserit ac Delum maternam invisit Apollo,

(4,145)instauratque choros, mixtique altaria circum

(4,146)Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi;

(4,147)ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentem

(4,148)fronde premit crinem fingens atque implicat auro;

(4,149)tela sonant umeris: haud illo segnior ibat

(4,150)Aeneas; tantum egregio decus enitet ore.

(4,151)Postquam altos ventum in montis atque invia lustra,

(4,152)ecce ferae, saxi deiectae vertice, caprae

(4,153)decurrere iugis; alia de parte patentis

(4,154)transmittunt cursu campos atque agmina cervi

(4,155)pulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt.

(4,156)At puer Ascanius mediis in vallibus acri

(4,157)gaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos,

(4,158)spumantemque dari pecora inter inertia votis

(4,159)optat aprum, aut fulvum descendere monte leonem.

(4,160)Interea magno misceri murmure caelum

(4,161)incipit; insequitur commixta grandine nimbus;

(4,162)et Tyrii comites passim et Troiana iuventus

(4,163)Dardaniusque nepos Veneris diversa per agros

(4,164)tecta metu petiere; ruunt de montibus amnes.

(4,165)Speluncam Dido dux et Troianus eandem

(4,166)deveniunt: prima et Tellus et pronuba Iuno

(4,167)dant signum; fulsere ignes et conscius aether

(4,168)conubiis, summoque ulularunt vertice nymphae.

(4,169)Ille dies primus leti primusque malorum

(4,170)causa fuit; neque enim specie famave movetur,

(4,171)nec iam furtivum Dido meditatur amorem:

(4,172)coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam.

(4,173)Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes --

(4,174)Fama, malum qua non aliud velocius ullum;

(4,175)mobilitate viget, viresque adquirit eundo,

(4,176)parva metu primo, mox sese attollit in auras,

(4,177)ingrediturque solo, et caput inter nubila condit.

(4,178)Illam Terra parens, ira inritata deorum,

(4,179)extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororem

(4,180)progenuit, pedibus celerem et pernicibus alis,

(4,181)monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumae

(4,182)tot vigiles oculi subter, mirabile dictu,

(4,183)tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures.

(4,184)Nocte volat caeli medio terraeque per umbram,

(4,185)stridens, nec dulci declinat lumina somno;

(4,186)luce sedet custos aut summi culmine tecti,

(4,187)turribus aut altis, et magnas territat urbes;

(4,188)tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri.

(4,189)Haec tum multiplici populos sermone replebat

(4,190)gaudens, et pariter facta atque infecta canebat:

(4,191)venisse Aenean, Troiano sanguine cretum,

(4,192)cui se pulchra viro dignetur iungere Dido;

(4,193)nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere

(4,194)regnorum immemores turpique cupidine captos.

(4,195)Haec passim dea foeda virum diffundit in ora.

(4,196)Protinus ad regem cursus detorquet Iarban,

(4,197)incenditque animum dictis atque aggerat iras.

(4,198)Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha,

(4,199)templa Iovi centum latis immania regnis,

(4,200)centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem,

(4,201)excubias divom aeternas, pecudumque cruore

(4,202)pingue solum et variis florentia limina sertis.

(4,203)Isque amens animi et rumore accensus amaro

(4,204)dicitur ante aras media inter numina divom

(4,205)multa Iovem manibus supplex orasse supinis:

(4,206)'Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis

(4,207)gens epulata toris Lenaeum libat honorem,

(4,208)aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques,

(4,209)nequiquam horremus, caecique in nubibus ignes

(4,210)terrificant animos et inania murmura miscent?

(4,211)Femina, quae nostris errans in finibus urbem

(4,212)exiguam pretio posuit, cui litus arandum

(4,213)cuique loci leges dedimus, conubia nostra

(4,214)reppulit, ac dominum Aenean in regna recepit.

(4,215)Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu,

(4,216)Maeonia mentum mitra crinemque madentem

(4,217)subnexus, rapto potitur: nos munera templis

(4,218)quippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.'

(4,219)Talibus orantem dictis arasque tenentem

(4,220)audiit omnipotens, oculosque ad moenia torsit

(4,221)regia et oblitos famae melioris amantes.

(4,222)Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat:

(4,223)'Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis,

(4,224)Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nunc

(4,225)exspectat, fatisque datas non respicit urbes,

(4,226)adloquere, et celeris defer mea dicta per auras.

(4,227)Non illum nobis genetrix pulcherrima talem

(4,228)promisit, Graiumque ideo bis vindicat armis;

(4,229)sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementem

(4,230)Italiam regeret, genus alto a sanguine Teucri

(4,231)proderet, ac totum sub leges mitteret orbem.

(4,232)Si nulla accendit tantarum gloria rerum,

(4,233)nec super ipse sua molitur laude laborem,

(4,234)Ascanione pater Romanas invidet arces?

(4,235)Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur,

(4,236)nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva?

(4,237)Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.'

(4,238)Dixerat. Ille patris magni parere parabat

(4,239)imperio; et primum pedibus talaria nectit

(4,240)aurea, quae sublimem alis sive aequora supra

(4,241)seu terram rapido pariter cum flamine portant;

(4,242)tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco

(4,243)pallentis, alias sub Tartara tristia mittit,

(4,244)dat somnos adimitque, et lumina morte resignat.

(4,245)Illa fretus agit ventos, et turbida tranat

(4,246)nubila; iamque volans apicem et latera ardua cernit

(4,247)Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit,

(4,248)Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atris

(4,249)piniferum caput et vento pulsatur et imbri;

(4,250)nix umeros infusa tegit; tum flumina mento

(4,251)praecipitant senis, et glacie riget horrida barba.

(4,252)Hic primum paribus nitens Cyllenius alis

(4,253)constitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas

(4,254)misit, avi similis, quae circum litora, circum

(4,255)piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta.

(4,256)Haud aliter terras inter caelumque volabat,

(4,257)litus harenosum Libyae ventosque secabat

(4,258)materno veniens ab avo Cyllenia proles.

(4,259)Ut primum alatis tetigit magalia plantis,

(4,260)Aenean fundantem arces ac tecta novantem

(4,261)conspicit; atque illi stellatus iaspide fulva

(4,262)ensis erat, Tyrioque ardebat murice laena

(4,263)demissa ex umeris, dives quae munera Dido

(4,264)fecerat, et tenui telas discreverat auro.

(4,265)Continuo invadit: 'Tu nunc Karthaginis altae

(4,266)fundamenta locas, pulchramque uxorius urbem

(4,267)exstruis, heu regni rerumque oblite tuarum?

(4,268)Ipse deum tibi me claro demittit Olympo

(4,269)regnator, caelum ac terras qui numine torquet;

(4,270)ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras:

(4,271)quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris?

(4,272)Si te nulla movet tantarum gloria rerum,

(4,273)[nec super ipse tua moliris laude laborem,]

(4,274)Ascanium surgentem et spes heredis Iuli

(4,275)respice, cui regnum Italiae Romanaque tellus

(4,276)debentur.' Tali Cyllenius ore locutus

(4,277)mortalis visus medio sermone reliquit,

(4,278)et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.

(4,279)At vero Aeneas aspectu obmutuit amens,

(4,280)arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.

(4,281)Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras,

(4,282)attonitus tanto monitu imperioque deorum.

(4,283)Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentem

(4,284)audeat adfatu? Quae prima exordia sumat?

(4,285)Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc,

(4,286)in partisque rapit varias perque omnia versat.

(4,287)Haec alternanti potior sententia visa est:

(4,288)Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum,

(4,289)classem aptent taciti sociosque ad litora cogant,

(4,290)arma parent, et quae rebus sit causa novandis

(4,291)dissimulent; sese interea, quando optuma Dido

(4,292)nesciat et tantos rumpi non speret amores,

(4,293)temptaturum aditus, et quae mollissima fandi

(4,294)tempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnes

(4,295)imperio laeti parent ac iussa facessunt.

(4,296)At regina dolos -- quis fallere possit amantem?

(4,297)praesensit, motusque excepit prima futuros,

(4,298)omnia tuta timens. Eadem impia Fama furenti

(4,299)detulit armari classem cursumque parari.

(4,300)Saevit inops animi, totamque incensa per urbem

(4,301)bacchatur, qualis commotis excita sacris

(4,302)Thyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho

(4,303)orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron.

(4,304)Tandem his Aenean compellat vocibus ultro:

(4,305)'Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantum

(4,306)posse nefas, tacitusque mea decedere terra?

(4,307)Nec te noster amor, nec te data dextera quondam,

(4,308)nec moritura tenet crudeli funere Dido?

(4,309)Quin etiam hiberno moliris sidere classem,

(4,310)et mediis properas aquilonibus ire per altum,

(4,311)crudelis? Quid, si non arva aliena domosque

(4,312)ignotas peteres, sed Troia antiqua maneret,

(4,313)Troia per undosum peteretur classibus aequor

(4,314)Mene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te

(4,315)(quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui)

(4,316)per conubia nostra, per inceptos hymenaeos,

(4,317)si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam

(4,318)dulce meum, miserere domus labentis, et istam --

(4,319)oro, si quis adhuc precibus locus -- exue mentem.

(4,320)Te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni

(4,321)odere, infensi Tyrii; te propter eundem

(4,322)exstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam,

(4,323)fama prior. Cui me moribundam deseris, hospes?

(4,324)Hoc solum nomen quoniam de coniuge restat.

(4,325)Quid moror? An mea Pygmalion dum moenia frater

(4,326)destruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas?

(4,327)Saltem si qua mihi de te suscepta fuisset

(4,328)ante fugam suboles, si quis mihi parvulus aula

(4,329)luderet Aeneas, qui te tamen ore referret,

(4,330)non equidem omnino capta ac deserta viderer.'

(4,331)Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebat

(4,332)lumina, et obnixus curam sub corde premebat.

(4,333)Tandem pauca refert: 'Ego te, quae plurima fando

(4,334)enumerare vales, numquam, regina, negabo

(4,335)promeritam; nec me meminisse pigebit Elissae,

(4,336)dum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus.

(4,337)Pro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furto

(4,338)speravi -- ne finge -- fugam, nec coniugis umquam

(4,339)praetendi taedas, aut haec in foedera veni.

(4,340)Me si fata meis paterentur ducere vitam

(4,341)auspiciis et sponte mea componere curas,

(4,342)urbem Troianam primum dulcisque meorum

(4,343)reliquias colerem, Priami tecta alta manerent,

(4,344)et recidiva manu posuissem Pergama victis.

(4,345)Sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo,

(4,346)Italiam Lyciae iussere capessere sortes:

(4,347)hic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces,

(4,348)Phoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis,

(4,349)quae tandem, Ausonia Teucros considere terra,

(4,350)invidia est? Et nos fas extera quaerere regna.

(4,351)Me patris Anchisae, quotiens umentibus umbris

(4,352)nox operit terras, quotiens astra ignea surgunt,

(4,353)admonet in somnis et turbida terret imago;

(4,354)me puer Ascanius capitisque iniuria cari,

(4,355)quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis.

(4,356)Nunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso --

(4,357)testor utrumque caput -- celeris mandata per auras

(4,358)detulit; ipse deum manifesto in lumine vidi

(4,359)intrantem muros, vocemque his auribus hausi.

(4,360)Desine meque tuis incendere teque querelis:

(4,361)Italiam non sponte sequor.'

(4,362)Talia dicentem iamdudum aversa tuetur,

(4,363)huc illuc volvens oculos, totumque pererrat

(4,364)luminibus tacitis, et sic accensa profatur:

(4,365)'Nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor,

(4,366)perfide; sed duris genuit te cautibus horrens

(4,367)Caucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres.

(4,368)Nam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo?

(4,369)Num fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit?

(4,370)Num lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est?

(4,371)Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno,

(4,372)nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis.

(4,373)Nusquam tuta fides. Eiectum litore, egentem

(4,374)excepi, et regni demens in parte locavi;

(4,375)amissam classem, socios a morte reduxi.

(4,376)Heu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo,

(4,377)nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso

(4,378)interpres divom fert horrida iussa per auras.

(4,379)Scilicet is Superis labor est, ea cura quietos

(4,380)sollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello.

(4,381)I, sequere Italiam ventis, pete regna per undas.

(4,382)Spero equidem mediis, si quid pia numina possunt,

(4,383)supplicia hausurum scopulis, et nomine Dido

(4,384)saepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens,

(4,385)et, cum frigida mors anima seduxerit artus,

(4,386)omnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas.

(4,387)Audiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.'

(4,388)His medium dictis sermonem abrumpit, et auras

(4,389)aegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert,

(4,390)linquens multa metu cunctantem et multa parantem

(4,391)dicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membra

(4,392)marmoreo referunt thalamo stratisque reponunt.

(4,393)At pius Aeneas, quamquam lenire dolentem

(4,394)solando cupit et dictis avertere curas,

(4,395)multa gemens magnoque animum labefactus amore,

(4,396)iussa tamen divom exsequitur, classemque revisit.

(4,397)Tum vero Teucri incumbunt, et litore celsas

(4,398)deducunt toto naves: natat uncta carina;

(4,399)frondentisque ferunt remos et robora silvis

(4,400)infabricata, fugae studio.

(4,401)Migrantis cernas, totaque ex urbe ruentis.

(4,402)Ac velut ingentem formicae farris acervum

(4,403)cum populant, hiemis memores, tectoque reponunt;

(4,404)it nigrum campis agmen, praedamque per herbas

(4,405)convectant calle angusto; pars grandia trudunt

(4,406)obnixae frumenta umeris; pars agmina cogunt

(4,407)castigantque moras; opere omnis semita fervet.

(4,408)Quis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus?

(4,409)quosve dabas gemitus, cum litora fervere late

(4,410)prospiceres arce ex summa, totumque videres

(4,411)misceri ante oculos tantis clamoribus aequor?

(4,412)Improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis?

(4,413)Ire iterum in lacrimas, iterum temptare precando

(4,414)cogitur, et supplex animos submittere amori,

(4,415)ne quid inexpertum frustra moritura relinquat.

(4,416)'Anna, vides toto properari litore; circum

(4,417)undique convenere; vocat iam carbasus auras,

(4,418)puppibus et laeti nautae imposuere coronas.

(4,419)Hunc ego si potui tantum sperare dolorem,

(4,420)et perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unum

(4,421)exsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus ille

(4,422)te colere, arcanos etiam tibi credere sensus;

(4,423)sola viri mollis aditus et tempora noras.

(4,424)I, soror, atque hostem supplex adfare superbum:

(4,425)non ego cum Danais Troianam exscindere gentem

(4,426)Aulide iuravi, classemve ad Pergama misi,

(4,427)nec patris Anchisae cineres Manisve revelli,

(4,428)cur mea dicta neget duras demittere in auris.

(4,429)Quo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti:

(4,430)exspectet facilemque fugam ventosque ferentis.

(4,431)Non iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro,

(4,432)nec pulcro ut Latio careat regnumque relinquat:

(4,433)tempus inane peto, requiem spatiumque furori,

(4,434)dum mea me victam doceat fortuna dolere.

(4,435)Extremam hanc oro veniam -- miserere sororis --

(4,436)quam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.'

(4,437)Talibus orabat, talisque miserrima fletus

(4,438)fertque refertque soror: sed nullis ille movetur

(4,439)fletibus, aut voces ullas tractabilis audit;

(4,440)fata obstant, placidasque viri deus obstruit auris.

(4,441)Ac, velut annoso validam cum robore quercum

(4,442)Alpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc

(4,443)eruere inter se certant; it stridor, et altae

(4,444)consternunt terram concusso stipite frondes;

(4,445)ipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad auras

(4,446)aetherias, tantum radice in Tartara tendit:

(4,447)haud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus heros

(4,448)tunditur, et magno persentit pectore curas;

(4,449)mens immota manet; lacrimae volvuntur inanes.

(4,450)Tum vero infelix fatis exterrita Dido

(4,451)mortem orat; taedet caeli convexa tueri.

(4,452)Quo magis inceptum peragat lucemque relinquat,

(4,453)vidit, turicremis cum dona imponeret aris,

(4,454)horrendum dictu, latices nigrescere sacros,

(4,455)fusaque in obscenum se vertere vina cruorem.

(4,456)Hoc visum nulli, non ipsi effata sorori.

(4,457)Praeterea fuit in tectis de marmore templum

(4,458)coniugis antiqui, miro quod honore colebat,

(4,459)velleribus niveis et festa fronde revinctum:

(4,460)hinc exaudiri voces et verba vocantis

(4,461)visa viri, nox cum terras obscura teneret;

(4,462)solaque culminibus ferali carmine bubo

(4,463)saepe queri et longas in fletum ducere voces;

(4,464)multaque praeterea vatum praedicta priorum

(4,465)terribili monitu horrificant. Agit ipse furentem

(4,466)in somnis ferus Aeneas; semperque relinqui

(4,467)sola sibi, semper longam incomitata videtur

(4,468)ire viam, et Tyrios deserta quaerere terra.

(4,469)Eumenidum veluti demens videt agmina Pentheus,

(4,470)et solem geminum et duplicis se ostendere Thebas;

(4,471)aut Agamemnonius scaenis agitatus Orestes

(4,472)armatam facibus matrem et serpentibus atris

(4,473)cum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae.

(4,474)Ergo ubi concepit furias evicta dolore

(4,475)decrevitque mori, tempus secum ipsa modumque

(4,476)exigit, et, maestam dictis adgressa sororem,

(4,477)consilium voltu tegit, ac spem fronte serenat:

(4,478)'Inveni, germana, viam -- gratare sorori --

(4,479)quae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem.

(4,480)Oceani finem iuxta solemque cadentem

(4,481)ultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlas

(4,482)axem humero torquet stellis ardentibus aptum:

(4,483)hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos,

(4,484)Hesperidum templi custos, epulasque draconi

(4,485)quae dabat, et sacros servabat in arbore ramos,

(4,486)spargens umida mella soporiferumque papaver.

(4,487)Haec se carminibus promittit solvere mentes

(4,488)quas velit, ast aliis duras immittere curas,

(4,489)sistere aquam fluviis, et vertere sidera retro;

(4,490)nocturnosque movet Manis: mugire videbis

(4,491)sub pedibus terram, et descendere montibus ornos.

(4,492)Testor, cara, deos et te, germana, tuumque

(4,493)dulce caput, magicas invitam accingier artes.

(4,494)Tu secreta pyram tecto interiore sub auras

(4,495)erige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquit

(4,496)impius, exuviasque omnis, lectumque iugalem,

(4,497)quo perii, superimponas: abolere nefandi

(4,498)cuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.'

(4,499)Haec effata silet; pallor simul occupat ora.

(4,500)Non tamen Anna novis praetexere funera sacris

(4,501)germanam credit, nec tantos mente furores

(4,502)concipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei:

(4,503)ergo iussa parat.

(4,504)At regina, pyra penetrali in sede sub auras

(4,505)erecta ingenti taedis atque ilice secta,

(4,506)intenditque locum sertis, et fronde coronat

(4,507)funerea; super exuvias ensemque relictum

(4,508)effigiemque toro locat, haud ignara futuri.

(4,509)Stant arae circum, et crines effusa sacerdos

(4,510)ter centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque,

(4,511)tergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae.

(4,512)Sparserat et latices simulatos fontis Averni,

(4,513)falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis

(4,514)pubentes herbae nigri cum lacte veneni;

(4,515)quaeritur et nascentis equi de fronte revolsus

(4,516)et matri praereptus amor.

(4,517)Ipsa mola manibusque piis altaria iuxta,

(4,518)unum exuta pedem vinclis, in veste recincta,

(4,519)testatur moritura deos et conscia fati

(4,520)sidera; tum, si quod non aequo foedere amantes

(4,521)curae numen habet iustumque memorque, precatur.

(4,522)Nox erat, et placidum carpebant fessa soporem

(4,523)corpora per terras, silvaeque et saeva quierant

(4,524)aequora: cum medio volvuntur sidera lapsu,

(4,525)cum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres,

(4,526)quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis

(4,527)rura tenent, somno positae sub nocte silenti

(4,528)[lenibant curas, et corda oblita laborum].

(4,529)At non infelix animi Phoenissa, nec umquam

(4,530)Solvitur in somnos, oculisve aut pectore noctem

(4,531)accipit: ingeminant curae, rursusque resurgens

(4,532)saevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu.

(4,533)Sic adeo insistit, secumque ita corde volutat:

(4,534)'En, quid ago? Rursusne procos inrisa priores

(4,535)experiar, Nomadumque petam conubia supplex,

(4,536)quos ego sim totiens iam dedignata maritos?

(4,537)Iliacas igitur classes atque ultima Teucrum

(4,538)iussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos,

(4,539)et bene apud memores veteris stat gratia facti?

(4,540)Quis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbis

(4,541)invisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdum

(4,542)Laomedonteae sentis periuria gentis?

(4,543)Quid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes,

(4,544)an Tyriis omnique manu stipata meorum

(4,545)inferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli,

(4,546)rursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo?

(4,547)Quin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem.

(4,548)Tu lacrimis evicta meis, tu prima furentem

(4,549)his, germana, malis oneras atque obicis hosti.

(4,550)Non licuit thalami expertem sine crimine vitam

(4,551)degere, more ferae, tales nec tangere curas!

(4,552)Non servata fides cineri promissa Sychaeo!'

(4,553)Tantos illa suo rumpebat pectore questus.

(4,554)Aeneas celsa in puppi, iam certus eundi,

(4,555)carpebat somnos, rebus iam rite paratis.

(4,556)Huic se forma dei voltu redeuntis eodem

(4,557)obtulit in somnis, rursusque ita visa monere est --

(4,558)omnia Mercurio similis, vocemque coloremque

(4,559)et crinis flavos et membra decora iuventa:

(4,560)'Nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos,

(4,561)nec, quae te circum stent deinde pericula, cernis,

(4,562)demens, nec Zephyros audis spirare secundos?

(4,563)Illa dolos dirumque nefas in pectore versat,

(4,564)certa mori, varioque irarum fluctuat aestu.

(4,565)Non fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas?

(4,566)Iam mare turbari trabibus, saevasque videbis

(4,567)conlucere faces, iam fervere litora flammis,

(4,568)si te his attigerit terris Aurora morantem.

(4,569)Heia age, rumpe moras. Varium et mutabile semper

(4,570)femina.' Sic fatus, nocti se immiscuit atrae.

(4,571)Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris,

(4,572)corripit e somno corpus, sociosque fatigat:

(4,573)'Praecipites vigilate, viri, et considite transtris;

(4,574)solvite vela citi. Deus aethere missus ab alto

(4,575)festinare fugam tortosque incidere funes

(4,576)ecce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum,

(4,577)quisquis es, imperioque iterum paremus ovantes.

(4,578)Adsis o placidusque iuves, et sidera caelo

(4,579)dextra feras.' Dixit, vaginaque eripit ensem

(4,580)fulmineum, strictoque ferit retinacula ferro.

(4,581)Idem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque;

(4,582)litora deseruere; latet sub classibus aequor;

(4,583)adnixi torquent spumas et caerula verrunt.

(4,584)Et iam prima novo spargebat lumine terras

(4,585)Tithoni croceum linquens Aurora cubile.

(4,586)Regina e speculis ut primum albescere lucem

(4,587)vidit, et aequatis classem procedere velis,

(4,588)litoraque et vacuos sensit sine remige portus,

(4,589)terque quaterque manu pectus percussa decorum,

(4,590)flaventesque abscissa comas, 'Pro Iuppiter, ibit

(4,591)hic' ait 'et nostris inluserit advena regnis?

(4,592)Non arma expedient, totaque ex urbe sequentur,

(4,593)deripientque rates alii navalibus? Ite,

(4,594)ferte citi flammas, date vela, impellite remos! --

(4,595)Quid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat?

(4,596)Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt.

(4,597)Tum decuit, cum sceptra dabas. -- En dextra fidesque,

(4,598)quem secum patrios aiunt portare Penates,

(4,599)quem subiisse umeris confectum aetate parentem!

(4,600)Non potui abreptum divellere corpus, et undis

(4,601)spargere? Non socios, non ipsum absumere ferro

(4,602)Ascanium, patriisque epulandum ponere mensis? --

(4,603)Verum anceps pugnae fuerat fortuna: -- fuisset.

(4,604)Quem metui moritura? Faces in castra tulissem,

(4,605)implessemque foros flammis, natumque patremque

(4,606)cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem.

(4,607)'Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras,

(4,608)tuque harum interpres curarum et conscia Iuno,

(4,609)nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes,

(4,610)et Dirae ultrices, et di morientis Elissae,

(4,611)accipite haec, meritumque malis advertite numen,

(4,612)et nostras audite preces. Si tangere portus

(4,613)infandum caput ac terris adnare necesse est,

(4,614)et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret:

(4,615)at bello audacis populi vexatus et armis,

(4,616)finibus extorris, complexu avulsus Iuli,

(4,617)auxilium imploret, videatque indigna suorum

(4,618)funera; nec, cum se sub leges pacis iniquae

(4,619)tradiderit, regno aut optata luce fruatur,

(4,620)sed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena.

(4,621)Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.

(4,622)Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum

(4,623)exercete odiis, cinerique haec mittite nostro

(4,624)munera. Nullus amor populis, nec foedera sunto.

(4,625)Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor,

(4,626)qui face Dardanios ferroque sequare colonos,

(4,627)nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires.

(4,628)Litora litoribus contraria, fluctibus undas

(4,629)imprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.'

(4,630)Haec ait, et partis animum versabat in omnis,

(4,631)invisam quaerens quam primum abrumpere lucem.

(4,632)Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei;

(4,633)namque suam patria antiqua cinis ater habebat:

(4,634)'Annam cara mihi nutrix huc siste sororem;

(4,635)dic corpus properet fluviali spargere lympha,

(4,636)et pecudes secum et monstrata piacula ducat:

(4,637)sic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta.

(4,638)Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi,

(4,639)perficere est animus, finemque imponere curis,

(4,640)Dardaniique rogum capitis permittere flammae.'

(4,641)Sic ait: illa gradum studio celerabat anili.

(4,642)At trepida, et coeptis immanibus effera Dido,

(4,643)sanguineam volvens aciem, maculisque trementis

(4,644)interfusa genas, et pallida morte futura,

(4,645)interiora domus inrumpit limina, et altos

(4,646)conscendit furibunda rogos, ensemque recludit

(4,647)Dardanium, non hos quaesitum munus in usus.

(4,648)Hic, postquam Iliacas vestes notumque cubile

(4,649)conspexit, paulum lacrimis et mente morata,

(4,650)incubuitque toro, dixitque novissima verba:

(4,651)'Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant,

(4,652)accipite hanc animam, meque his exsolvite curis.

(4,653)Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi,

(4,654)et nunc magna mei sub terras ibit imago.

(4,655)Urbem praeclaram statui; mea moenia vidi;

(4,656)ulta virum, poenas inimico a fratre recepi;

(4,657)felix, heu nimium felix, si litora tantum

(4,658)numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!'

(4,659)Dixit, et, os impressa toro, 'Moriemur inultae,

(4,660)sed moriamur' ait. 'Sic, sic iuvat ire sub umbras:

(4,661)Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto

(4,662)Dardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.'

(4,663)Dixerat; atque illam media inter talia ferro

(4,664)conlapsam aspiciunt comites, ensemque cruore

(4,665)spumantem, sparsasque manus. It clamor ad alta

(4,666)atria; concussam bacchatur Fama per urbem.

(4,667)Lamentis gemituque et femineo ululatu

(4,668)tecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether,

(4,669)non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnis

(4,670)Karthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentes

(4,671)culmina perque hominum volvantur perque deorum.

(4,672)Audiit exanimis, trepidoque exterrita cursu

(4,673)unguibus ora soror foedans et pectora pugnis

(4,674)per medios ruit, ac morientem nomine clamat:

(4,675)'Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas?

(4,676)Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant?

(4,677)Quid primum deserta querar? Comitemne sororem

(4,678)sprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses:

(4,679)idem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset.

(4,680)His etiam struxi manibus, patriosque vocavi

(4,681)voce deos, sic te ut posita crudelis abessem?

(4,682)Exstinxti te meque, soror, populumque patresque

(4,683)Sidonios urbemque tuam. Date volnera lymphis

(4,684)abluam, et, extremus si quis super halitus errat,

(4,685)ore legam.' Sic fata, gradus evaserat altos,

(4,686)semianimemque sinu germanam amplexa fovebat

(4,687)cum gemitu, atque atros siccabat veste cruores.

(4,688)Illa, graves oculos conata attollere, rursus

(4,689)deficit; infixum stridit sub pectore vulnus.

(4,690)Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit;

(4,691)ter revoluta toro est, oculisque errantibus alto

(4,692)quaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta.

(4,693)Tum Iuno omnipotens, longum miserata dolorem

(4,694)difficilisque obitus, Irim demisit Olympo,

(4,695)quae luctantem animam nexosque resolveret artus.

(4,696)Nam quia nec fato, merita nec morte peribat,

(4,697)sed misera ante diem, subitoque accensa furore,

(4,698)nondum illi flavum Proserpina vertice crinem

(4,699)abstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco.

(4,700)Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis,

(4,701)mille trahens varios adverso sole colores,

(4,702)devolat, et supra caput adstitit: 'Hunc ego Diti

(4,703)sacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.'

(4,704)Sic ait, et dextra crinem secat: omnis et una

(4,705)dilapsus calor, atque in ventos vita recessit.

(5,1)Interea medium Aeneas iam classe tenebat

(5,2)certus iter, fluctusque atros Aquilone secabat,

(5,3)moenia respiciens, quae iam infelicis Elissae

(5,4)conlucent flammis. Quae tantum accenderit ignem,

(5,5)causa latet; duri magno sed amore dolores

(5,6)polluto, notumque, furens quid femina possit,

(5,7)triste per augurium Teucrorum pectora ducunt.

(5,8)Ut pelagus tenuere rates, nec iam amplius ulla

(5,9)occurrit tellus, maria undique et undique caelum,

(5,10)olli caeruleus supra caput adstitit imber,

(5,11)noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.

(5,12)Ipse gubernator puppi Palinurus ab alta:

(5,13)'Heu! quianam tanti cinxerunt aethera nimbi?

(5,14)Quidve, pater Neptune, paras?' Sic deinde locutus

(5,15)colligere arma iubet validisque incumbere remis,

(5,16)obliquatque sinus in ventum, ac talia fatur:

(5,17)'Magnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor

(5,18)spondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo.

(5,19)Mutati transversa fremunt et vespere ab atro

(5,20)consurgunt venti, atque in nubem cogitur aer.

(5,21)Nec nos obniti contra, nec tendere tantum

(5,22)sufficimus. Superat quoniam Fortuna, sequamur,

(5,23)quoque vocat, vertamus iter. Nec litora longe

(5,24)fida reor fraterna Erycis portusque Sicanos,

(5,25)si modo rite memor servata remetior astra.'

(5,26)Tum pius Aeneas: 'Equidem sic poscere ventos

(5,27)iamdudum et frustra cerno te tendere contra:

(5,28)Flecte viam velis. An sit mihi gratior ulla,

(5,29)quove magis fessas optem demittere naves,

(5,30)quam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten,

(5,31)et patris Anchisae gremio complectitur ossa?'

(5,32)Haec ubi dicta, petunt portus, et vela secundi

(5,33)intendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis,

(5,34)et tandem laeti notae advertuntur harenae.

(5,35)At procul ex celso miratus vertice montis

(5,36)adventum sociasque rates occurrit Acestes,

(5,37)horridus in iaculis et pelle Libystidis ursae,

(5,38)Troia Criniso conceptum flumine mater

(5,39)quem genuit: veterum non immemor ille parentum

(5,40)gratatur reduces, et gaza laetus agresti

(5,41)excipit, ac fessos opibus solatur amicis.

(5,42)Postera cum primo stellas Oriente fugarat

(5,43)clara dies, socios in coetum litore ab omni

(5,44)advocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur:

(5,45)'Dardanidae magni, genus alto a sanguine divom,

(5,46)annuus exactis completur mensibus orbis,

(5,47)ex quo reliquias divinique ossa parentis

(5,48)Condidimus terra maestasque sacravimus aras.

(5,49)Iamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum,

(5,50)semper honoratum -- sic di voluistis -- habebo.

(5,51)Hunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul,

(5,52)Argolicove mari deprensus et urbe Mycenae;

(5,53)annua vota tamen sollemnisque ordine pompas

(5,54)exsequerer, strueremque suis altaria donis.

(5,55)Nunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis,

(5,56)haud equidem sine mente, reor, sine numine divom,

(5,57)adsumus et portus delati intramus amicos.

(5,58)Ergo agite, et laetum cuncti celebremus honorem;

(5,59)poscamus ventos; atque haec me sacra quotannis

(5,60)urbe velit posita templis sibi ferre dicatis.

(5,61)Bina boum vobis Troia generatus Acestes

(5,62)dat numero capita in naves; adhibete Penates

(5,63)et patrios epulis et quos colit hospes Acestes.

(5,64)Praeterea, si nona diem mortalibus almum

(5,65)Aurora extulerit radiisque retexerit orbem,

(5,66)prima citae Teucris ponam certamina classis;

(5,67)quique pedum cursu valet, et qui viribus audax

(5,68)aut iaculo incedit melior levibusque sagittis,

(5,69)seu crudo fidit pugnam committere caestu,

(5,70)cuncti adsint, meritaeque exspectent praemia palmae.

(5,71)Ore favete omnes, et cingite tempora ramis.'

(5,72)Sic fatus, velat materna tempora myrto;

(5,73)hoc Elymus facit, hoc aevi maturus Acestes,

(5,74)hoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes.

(5,75)Ille e concilio multis cum milibus ibat

(5,76)ad tumulum, magna medius comitante caterva.

(5,77)Hic duo rite mero libans carchesia Baccho

(5,78)fundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro,

(5,79)purpureosque iacit flores, ac talia fatur:

(5,80)'Salve, sancte parens: iterum salvete, recepti

(5,81)nequiquam cineres, animaeque umbraeque paternae.

(5,82)Non licuit fines Italos fataliaque arva,

(5,83)nec tecum Ausonium (quicumque est) quaerere Thybrim.'

(5,84)Dixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis

(5,85)septem ingens gyros, septena volumina traxit,

(5,86)amplexus placide tumulum lapsusque per aras,

(5,87)caeruleae cui terga notae, maculosus et auro

(5,88)squamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus

(5,89)mille iacit varios adverso sole colores.

(5,90)Obstipuit visu Aeneas. Ille agmine longo

(5,91)tandem inter pateras et levia pocula serpens

(5,92)libavitque dapes, rursusque innoxius imo

(5,93)successit tumulo, et depasta altaria liquit.

(5,94)Hoc magis inceptos genitori instaurat honores,

(5,95)incertus, geniumne loci famulumne parentis

(5,96)esse putet: caedit binas de more bidentes,

(5,97)totque sues, totidem nigrantis terga iuvencos;

(5,98)vinaque fundebat pateris, animamque vocabat

(5,99)Anchisae magni Manisque Acheronte remissos.

(5,100)Nec non et socii, quae cuique est copia, laeti

(5,101)dona ferunt, onerant aras, mactantque iuvencos;

(5,102)ordine aena locant alii, fusique per herbam

(5,103)subiciunt veribus prunas et viscera torrent.

(5,104)Exspectata dies aderat, nonamque serena

(5,105)Auroram Phaethontis equi iam luce vehebant,

(5,106)famaque finitimos et clari nomen Acestae

(5,107)excierat; laeto complerant litora coetu,

(5,108)visuri Aeneadas, pars et certare parati.

(5,109)Munera principio ante oculos circoque locantur

(5,110)in medio, sacri tripodes viridesque coronae,

(5,111)et palmae pretium victoribus, armaque et ostro

(5,112)perfusae vestes, argenti aurique talenta;

(5,113)et tuba commissos medio canit aggere ludos.

(5,114)Prima pares ineunt gravibus certamina remis

(5,115)quattuor ex omni delectae classe carinae.

(5,116)Velocem Mnestheus agit acri remige Pristim,

(5,117)mox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi;

(5,118)ingentemque Gyas ingenti mole Chimaeram,

(5,119)urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu

(5,120)impellunt, terno consurgunt ordine remi;

(5,121)Sergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen,

(5,122)Centauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus

(5,123)caerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti.

(5,124)Est procul in pelago saxum spumantia contra

(5,125)litora, quod tumidis submersum tunditur olim

(5,126)fluctibus, hiberni condunt ubi sidera cori;

(5,127)tranquillo silet, immotaque attollitur unda

(5,128)campus, et apricis statio gratissima mergis.

(5,129)Hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam

(5,130)constituit signum nautis pater, unde reverti

(5,131)scirent, et longos ubi circumflectere cursus.

(5,132)Tum loca sorte legunt, ipsique in puppibus auro

(5,133)ductores longe effulgent ostroque decori;

(5,134)cetera populea velatur fronde iuventus,

(5,135)nudatosque umeros oleo perfilsa nitescit.

(5,136)Considunt transtris, intentaque brachia remis;

(5,137)intenti exspectant signum, exsultantiaque haurit

(5,138)corda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido.

(5,139)Inde, ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes,

(5,140)haud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor

(5,141)nauticus, adductis spumant freta versa lacertis.

(5,142)Infindunt pariter sulcos, totumque dehiscit

(5,143)convulsum remis rostrisque tridentibus aequor.

(5,144)Non tam praecipites biiugo certamine campum

(5,145)corripuere, ruuntque effusi carcere currus,

(5,146)nec sic immissis aurigae undantia lora

(5,147)concussere iugis pronique in verbera pendent.

(5,148)Tum plausu fremituque virum studiisque faventum

(5,149)consonat omne nemus, vocemque inclusa volutant

(5,150)litora, pulsati colles clamore resultant.

(5,151)Effugit ante alios primisque elabitur undis

(5,152)turbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus

(5,153)consequitur, melior remis, sed pondere pinus

(5,154)tarda tenet. Post hos aequo discrimine Pristis

(5,155)Centaurusque locum tendunt superare priorem;

(5,156)et nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingens

(5,157)Centaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur

(5,158)frontibus, et longa sulcant vada salsa carina.

(5,159)Iamque propinquabant scopulo metamque tenebant,

(5,160)cum princeps medioque Gyas in gurgite victor

(5,161)rectorem navis compellat voce Menoeten:

(5,162)'Quo tantum mihi dexter abis? Huc dirige gressum;

(5,163)litus ama, et laevas stringat sine palmula cautes;

(5,164)altum alii teneant.' Dixit; sed caeca Menoetes

(5,165)saxa timens proram pelagi detorquet ad undas.

(5,166)'Quo diversus abis?' iterum 'Pete saxa, Menoete!'

(5,167)cum clamore Gyas revocabat; et ecce Cloanthum

(5,168)respicit instantem tergo, et propiora tenentem.

(5,169)Ille inter navemque Gyae scopulosque sonantes

(5,170)radit iter laevum interior, subitoque priorem

(5,171)praeterit, et metis tenet aequora tuta relictis.

(5,172)Tum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens,

(5,173)nec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten,

(5,174)oblitus decorisque sui sociumque salutis,

(5,175)in mare praecipitem puppi deturbat ab alta;

(5,176)ipse gubernaclo rector subit, ipse magister,

(5,177)hortaturque viros, clavumque ad litora torquet.

(5,178)At gravis, ut fundo vix tandem redditus imo est,

(5,179)iam senior madidaque fluens in veste Menoetes

(5,180)summa petit scopuli siccaque in rupe resedit.

(5,181)Ilium et labentem Teucri et risere natantem,

(5,182)et salsos rident revomentem pectore fluctus.

(5,183)Hic laeta extremis spes est accensa duobus,

(5,184)Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem.

(5,185)Sergestus capit ante locum scopuloque propinquat,

(5,186)nec tota tamen ille prior praeeunte carina;

(5,187)parte prior, partem rostro premit aemula Pristis.

(5,188)At media socios incedens nave per ipsos

(5,189)hortatur Mnestheus: 'Nunc, nunc insurgite remis,

(5,190)Hectorei socii, Troiae quos sorte suprema

(5,191)delegi comites; nunc illas promite vires,

(5,192)nunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi,

(5,193)Ionioque mari Maleaeque sequacibus undis.

(5,194)Non iam prima peto Mnestheus, neque vincere certo;

(5,195)quamquam O! -- sed superent, quibus hoc, Neptune, dedisti;

(5,196)extremos pudeat rediisse; hoc vincite, cives,

(5,197)et prohibete nefas.' Olli certamine summo

(5,198)procumbunt; vastis tremit ictibus aerea puppis,

(5,199)subtrahiturque solum; tum creber anhelitus artus

(5,200)aridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis.

(5,201)Attulit ipse viris optatum casus honorem.

(5,202)Namque furens animi dum proram ad saxa suburguet

(5,203)interior, spatioque subit Sergestus iniquo,

(5,204)infelix saxis in procurrentibus haesit.

(5,205)Concussae cautes, et acuto in murice remi

(5,206)obnixi crepuere, inlisaque prora pependit.

(5,207)Consurgunt nautae et magno clamore morantur,

(5,208)ferratasque trudes et acuta cuspide contos

(5,209)expediunt, fractosque legunt in gurgite remos.

(5,210)At laetus Mnestheus successuque acrior ipso

(5,211)agmine remorum celeri ventisque vocatis

(5,212)prona petit maria et pelago decurrit aperto.

(5,213)Qualis spelunca subito commota columba,

(5,214)cui domus et dulces latebroso in pumice nidi,

(5,215)fertur in ana volans, plausumque exterrita pennis

(5,216)dat tecto ingentem, mox aere lapsa quieto

(5,217)radit iter liquidum, celeres neque commovet alas:

(5,218)sic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis

(5,219)aequora, sic illam fert impetus ipse volantem.

(5,220)Et primum in scopulo luctantem deserit alto

(5,221)Sergestum, brevibusque vadis frustraque vocantem

(5,222)auxilia, et fractis discentem currere remis

(5,223)Inde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram

(5,224)consequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est.

(5,225)Solus iamque ipso superest in fine Cloanthus:

(5,226)quem petit, et summis adnixus viribus urguet.

(5,227)Tum vero ingeminat clamor, cunctique sequentem

(5,228)instigant studiis, resonatque fragoribus aether.

(5,229)Hi proprium decus et partum indignantur honorem

(5,230)ni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci;

(5,231)hos successus alit: possunt, quia posse videntur.

(5,232)Et fors aequatis cepissent praemia rostris,

(5,233)ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus

(5,234)fudissetque preces, divosque in vota vocasset:

(5,235)Di, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro,

(5,236)vobis laetus ego hoc candentem in litore taurum

(5,237)constituam ante aras, voti reus, extaque salsos

(5,238)porriciam in fluctus et vina liquentia fundam.'

(5,239)Dixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis

(5,240)Nereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo,

(5,241)et pater ipse manu magna Portunus euntem

(5,242)impulit; illa Noto citius volucrique sagitta

(5,243)ad terram fugit, et portu se condidit alto.

(5,244)Tum satus Anchisa, cunctis ex more vocatis,

(5,245)victorem magna praeconis voce Cloanthum

(5,246)declarat viridique advelat tempora lauro,

(5,247)muneraque in naves ternos optare iuvencos,

(5,248)vinaque et argenti magnum dat ferre talentum.

(5,249)Ipsis praecipuos ductoribus addit honores:

(5,250)victori chlamydem auratam, quam plurima circum

(5,251)purpura maeandro duplici Meliboea cucurrit,

(5,252)intextusque puer frondosa regius Ida

(5,253)veloces iaculo cervos cursuque fatigat,

(5,254)acer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida

(5,255)sublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis;

(5,256)longaevi palmas nequiquam ad sidera tendunt

(5,257)custodes, saevitque canum latratus in auras.

(5,258)At qui deinde locum tenuit virtute secundum,

(5,259)levibus huic hamis consertam auroque trilicem

(5,260)loricam, quam Demoleo detraxerat ipse

(5,261)victor apud rapidum Simoenta sub Ilio alto,

(5,262)donat habere viro, decus et tutamen in armis.

(5,263)Vix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant

(5,264)multiplicem, conixi umeris; indutus at olim

(5,265)Demoleos cursu palantes Troas agebat.

(5,266)Tertia dona facit geminos ex aere lebetas,

(5,267)cymbiaque argento perfecta atque aspera signis.

(5,268)Iamque adeo donati omnes opibusque superbi

(5,269)puniceis ibant evincti tempora taenis,

(5,270)cum saevo e scopulo multa vix arte revolsus,

(5,271)amissis remis atque ordine debilis uno,

(5,272)inrisam sine honore ratem Sergestus agebat.

(5,273)Qualis saepe viae deprensus in aggere serpens,

(5,274)aerea quem obliquum rota transiit, aut gravis ictu

(5,275)seminecem liquit saxo lacerumque viator;

(5,276)nequiquam longos fugiens dat corpore tortus,

(5,277)parte ferox, ardensque oculis, et sibila colla

(5,278)arduus attollens, pars volnere clauda retentat

(5,279)nexantem nodis seque in sua membra plicantem:

(5,280)tali remigio navis se tarda movebat;

(5,281)vela facit tamen, et velis subit ostia plenis.

(5,282)Sergestum Aeneas promisso munere donat,

(5,283)servatam ob navem laetus sociosque reductos.

(5,284)Olli serva datur, operum haud ignara Minervae,

(5,285)Cressa genus, Pholoe, geminique sub ubere nati.

(5,286)Hoc pius Acneas misso certamine tendit

(5,287)gramineum in campum, quem collibus undique curvis

(5,288)cingebant silvae, mediaque in valle theatri

(5,289)circus erat; quo se multis cum milibus heros

(5,290)consessu medium tulit exstructoque resedit.

(5,291)Hic, qui forte velint rapido contendere cursu,

(5,292)imitat pretiis animos, et praemia ponit.

(5,293)Undique conveniunt leucri mixtique Sicani,

(5,294)Nisus et Euryalus primi,

(5,295)Euryalus forma insignis viridique iuventa,

(5,296)Nisus amore pio pueri; quos deinde secutus

(5,297)regius egregia Priami de stirpe Diores;

(5,298)hunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan,

(5,299)alter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis;

(5,300)tum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque,

(5,301)adsueti silvis, comites senioris Acestae;

(5,302)multi praeterea, quos fama obscura recondit.

(5,303)Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus:

(5,304)'Accipite haec animis, laetasque advertite mentes:

(5,305)nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit.

(5,306)Gnosia bina dabo levato lucida ferro

(5,307)spicula caelatamque argento ferre bipennem;

(5,308)omnibus hic erit unus honos. Tres praemia primi

(5,309)accipient flavaque caput nectentur oliva.

(5,310)Primus equum phaleris insignem victor habeto;

(5,311)alter Amazoniam pharetram plenamque sagittis

(5,312)Threiciis, lato quam circum amplectitur auro

(5,313)balteus et tereti subnectit fibula gemma;

(5,314)tertius Argolica hac galea contentus abito.'

(5,315)Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente

(5,316)corripiunt spatia audito, limenque relinquunt,

(5,317)effusi nimbo similes, simul ultima signant.

(5,318)Primus abit longeque ante omnia corpora Nisus

(5,319)emicat, et ventis et fulminis ocior alis;

(5,320)proximus huic, longo sed proxumus intervallo,

(5,321)insequitur Salius; spatio post deinde relicto

(5,322)tertius Euryalus:

(5,323)Euryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso

(5,324)ecce volat calcemque terit iam calce Diores,

(5,325)incumbens umero, spatia et si plura supersint,

(5,326)transeat elapsus prior, ambiguumque relinquat.

(5,327)Iamque fere spatio extremo fessique sub ipsam

(5,328)finem adventabant, levi cum sanguine Nisus

(5,329)labitur infelix, caesis ut forte iuvencis

(5,330)fusus humum viridisque super madefecerat herbas.

(5,331)Hic iuvenis iam victor ovans vestigia presso

(5,332)haud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso

(5,333)concidit immundoque fimo sacroque cruore.

(5,334)Non tamen Euryali, non ille oblitus amorum;

(5,335)nam sese opposuit Salio per lubrica surgens;

(5,336)ille autem spissa iacuit revolutus harena.

(5,337)Emicat Euryalus, et munere victor amici

(5,338)prima tenet, plausuque volat fremituque secundo.

(5,339)Post Helymus subit, et nunc tertia palma Diores.

(5,340)Hic totum caveae consessum ingentis et ora

(5,341)prima patrum magnis Salius clamoribus implet,

(5,342)ereptumque dolo reddi sibi poscit honorem.

(5,343)Tutatur favor Euryalum, lacrimaeque decorae,

(5,344)gratior et pulchro veniens in corpore virtus.

(5,345)Adiuvat et magna proclamat voce Diores,

(5,346)qui subiit palmae, frustraque ad praemia venit

(5,347)ultima, si primi Salio reddentur honores.

(5,348)Tum pater Aeneas 'Vestra' inquit 'munera vobis

(5,349)certa manent, pueri, et palmam movet ordine nemo;

(5,350)me liceat casus misereri insontis amici.'

(5,351)Sic fatus, tergum Gaetuli immane leonis

(5,352)dat Salio, villis onerosum atque unguibus aureis.

(5,353)Hic Nisus, 'Si tanta' inquit 'sunt praemia victis,

(5,354)et te lapsorum miseret, quae munera Niso

(5,355)digna dabis, primam merui qui laude coronam,

(5,356)ni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset?

(5,357)Et simul his dictis faciem ostentabat et udo

(5,358)turpia membra fimo. Risit pater optimus olli

(5,359)et clipeum efferri iussit, Didymaonis artem,

(5,360)Neptuni sacro Danais de poste refixum.

(5,361)Hoc iuvenem egregium praestanti munere donat;

(5,362)Post, ubi confecti cursus, et dona peregit:

(5,363)'Nunc, si cui virtus animusque in pectore praesens,

(5,364)adsit, et evinctis attollat brachia palmis.'

(5,365)Sic ait, et geminum pugnae proponit honorem,

(5,366)victori velatum auro vittisque iuvencum,

(5,367)ensem atque insignem galeam solacia victo.

(5,368)Nec mora: continuo vastis cum viribus effert

(5,369)ora Dares, magnoque virum se murmure tollit;

(5,370)solus qui Paridem solitus contendere contra,

(5,371)idemque ad tumulum, quo maximus occubat Hector,

(5,372)victorem Buten immani corpore, qui se

(5,373)Bebrycia veniens Amyci de gente ferebat,

(5,374)perculit, et fulva moribundum extendit harena.

(5,375)Talis prima Dares caput altum in proelia tollit,

(5,376)ostenditque umeros latos, alternaque iactat

(5,377)brachia protendens, et verberat ictibus auras.

(5,378)Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto

(5,379)audet adire virum manibusque inducere caestus.

(5,380)Ergo alacris, cunctosque putans excedere palma,

(5,381)Aeneae stetit aute pedes, nec plura moratus

(5,382)tum laeva taurum cornu tenet, atque ita fatur:

(5,383)'Nate dea, si nemo audet se credere pugnae,

(5,384)quae finis standi? Quo me decet usque teneri?

(5,385)Ducere dona iube.' Cuncti simul ore fremebant

(5,386)Dardanidae, reddique viro promissa iubebant.

(5,387)Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes,

(5,388)proximus ut viridante toro consederat herbae:

(5,389)'Entelle, heroum quondam fortissime frustra,

(5,390)tantane tam patiens nullo certamine tolli

(5,391)dona sines? Ubi nunc nobis deus ille magister

(5,392)requiquam memoratus Eryx? Ubi fama per omnem

(5,393)Trinacriam, et spolia illa tuis pendentia tectis?'

(5,394)Ille sub haec: 'Non laudis amor, nec gloria cessit

(5,395)pulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta

(5,396)sanguis hebet, frigentque effetae in corpore vires.

(5,397)Si mihi, quae quondam fuerat, quaque improbus iste

(5,398)exsultat fidens, si nunc foret illa iuventas,

(5,399)haud equidem pretio inductus pulchroque iuvenco

(5,400)venissem, nec dona moror.' Sic deinde locutus

(5,401)in medium geminos immani pondere caestus

(5,402)proiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus

(5,403)ferre manum, duroque intendere brachia tergo.

(5,404)Obstipuere animi: tantorum ingentia septem

(5,405)terga boum plumbo insuto ferroque rigebant.

(5,406)Ante omnes stupet ipse Dares, longeque recusat;

(5,407)magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa

(5,408)huc illuc vinclorum immensa volumina versat.

(5,409)Tum senior talis referebat pectore voces:

(5,410)'Quid, si quis caestus ipsius et Herculis arma

(5,411)vidisset, tristemque hoc ipso in litore pugnam?

(5,412)Haec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat; --

(5,413)sanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro; --

(5,414)his magnum Alciden contra stetit; his ego suetus,

(5,415)dum melior vires sanguis dabat, aemula necdum

(5,416)temporibus geminis canebat sparsa senectus.

(5,417)Sed si nostra Dares haec Troius arma recusat,

(5,418)idque pio sedet Aeneae, prohat auctor Acestes,

(5,419)aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto;

(5,420)solve metus; et tu Troianos exue caestus.'

(5,421)Haec fatus, duplicem ex umeris reiecit amictum

(5,422)et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque

(5,423)exuit, atque ingens media consistit harena.

(5,424)Tum satus Anchisa caestus pater extulit aequos,

(5,425)et paribus palmas amborum innexuit armis.

(5,426)Constitit in digitos extemplo arrectus uterque,

(5,427)brachiaque ad superas interritus extulit auras.

(5,428)Abduxere retro longe capita ardua ab ictu,

(5,429)immiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt.

(5,430)Ille pedum melior motu, fretusque iuventa;

(5,431)hic membris et mole valens, sed tarda trementi

(5,432)genua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus.

(5,433)Multa viri nequiquam inter se volnera iactant,

(5,434)multa cavo lateri ingeminant, et pectore vastos

(5,435)dant sonitus, erratque auris et tempora circum

(5,436)crebra manus, duro crepitant sub volnere malae.

(5,437)Stat gravis Entellus nisuque immotus eodem,

(5,438)corpore tela modo atque oculis vigilantibus exit.

(5,439)Ille, velut celsam oppugnat qui molibus urbem,

(5,440)aut montana sedet circum castella sub armis,

(5,441)nunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat

(5,442)arte locum, et variis adsultibus inritus urguet.

(5,443)Ostendit dextram insurgens Entellus, et alte

(5,444)extulit: ille ictum venientem a vertice velox

(5,445)praevidit, celerique elapsus corpore cessit.

(5,446)Entellus vires in ventum effudit, et ultro

(5,447)ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto

(5,448)concidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho,

(5,449)aut Ida in magna, radicibus eruta pinus.

(5,450)Consurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes;

(5,451)it clamor caelo, primusque accurrit Acestes,

(5,452)aequaevumque ab humo miserans attollit amicum.

(5,453)At non tardatus casu neque territus heros

(5,454)acrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira.

(5,455)Tum pudor incendit vires et conscia virtus,

(5,456)praecipitemque Daren ardens agit aequore toto,

(5,457)nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra;

(5,458)nec mora, nec requies: quam multa grandine nimbi

(5,459)culminibus crepitant, sic densis ictibus heros

(5,460)creber utraque manu pulsat versatque Dareta.

(5,461)Tum pater Aeneas procedere longius iras

(5,462)et saevire animis Entellum haud passus acerbis;

(5,463)sed finem imposuit pugnae, fessumque Dareta

(5,464)eripuit mulcens dictis, ac talia fatur:

(5,465)'Infelix, quae tanta animum dementia cepit?

(5,466)Non vires alias conversaque numina sentis?

(5,467)Cede deo.' Dixitque et proelia voce diremit.

(5,468)Ast illum fidi aequales, genua aegra trahentem,

(5,469)iactantemque utroque caput, crassumque cruorem

(5,470)ore eiectantem mixtosque in sanguine dentes,

(5,471)ducunt ad naves; galeamque ensemque vocati

(5,472)accipiunt; palmam Entello taurumque relinquunt.

(5,473)Hic victor, superans animis tauroque superbus:

(5,474)'Nate dea, vosque haec' inquit 'cognoscite, Teucri,

(5,475)et mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires,

(5,476)et qua servetis revocatum a morte Dareta.'

(5,477)Dixit, et adversi contra stetit ora iuvenci,

(5,478)qui donum adstabat pugnae, durosque reducta

(5,479)libravit dextra media inter cornua caestus,

(5,480)arduus, effractoque inlisit in ossa cerebro.

(5,481)sternitur exanimisque tremens procumbit humi bos.

(5,482)Ille super tales effundit pectore voces:

(5,483)'Hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis

(5,484)persolvo; hic victor caestus artemque repono.'

(5,485)Protinus Aeneas celeri certare sagitta

(5,486)invitat qui forte velint, et praemia ponit,

(5,487)ingentique manu malum de nave Seresti

(5,488)erigit, et volucrem traiecto in fune columbam,

(5,489)quo tendant ferrum, malo suspendit ab alto.

(5,490)Convenere viri, deiectamque aerea sortem

(5,491)accepit galea; et primus clamore secundo

(5,492)Hyrtacidae ante omnes exit locus Hippocoontis;

(5,493)quem modo navali Mnestheus certamine victor

(5,494)consequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva.

(5,495)Tertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater,

(5,496)Pandare, qui quondam, iussus confundere foedus,

(5,497)in medios telum torsisti primus Achivos.

(5,498)Extremus galeaque ima subsedit Acestes,

(5,499)ausus et ipse manu iuvenum temptare laborem.

(5,500)Tum validis flexos incurvant viribus arcus

(5,501)pro se quisque viri, et depromunt tela pharetris.

(5,502)Primaque per caelum, nervo stridente, sagitta

(5,503)Hyrtacidae iuvenis volucres diverberat auras;

(5,504)et venit, adversique infigitur arbore mali.

(5,505)Intremuit malus, timuitque exterrita pennis

(5,506)ales, et ingenti sonuerunt omnia plausu.

(5,507)Post acer Mnestheus adducto constitit arcu,

(5,508)alta petens, pariterque oculos telumque tetendit.

(5,509)Ast ipsam miserandus avem contingere ferro

(5,510)non valuit: nodos et vincula linea rupit,

(5,511)quis innexa pedem malo pendebat ab alto:

(5,512)illa notos atque alta volans in nubila fugit.

(5,513)Tum rapidus, iamdudum arcu contenta parato

(5,514)tela tenens, fratrem Eurytion in Pota vocavit,

(5,515)iam vacuo laetam caelo speculatus, et alis

(5,516)plaudentem nigra figit sub nube columbam.

(5,517)Decidit exanimis, vitamque reliquit in astris

(5,518)aetheriis, fixamque refert delapsa sagittam.

(5,519)Amissa solus palma superabat Acestes;

(5,520)qui tamen aerias telum contendit in auras,

(5,521)ostentans artemque pater arcumque sonantem.

(5,522)Hic oculis subito obicitur magnoque futurum

(5,523)augurio monstrum; docuit post exitus ingens,

(5,524)seraque terrifici cecinerunt omina vates.

(5,525)Namque volans liquidis in nubibus arsit harundo,

(5,526)signavitque viam flammis, tenuisque recessit

(5,527)consumpta in ventos, caelo ceu saepe refixa

(5,528)transcurrunt crinemque volantia sidera ducunt.

(5,529)Attonitis haesere animis, superosque precati

(5,530)Trinacrii Teucrique viri; nec maximus omen

(5,531)abnuit Aeneas; sed laetum amplexus Acesten

(5,532)muneribus cumulat magnis, ac talia fatur:

(5,533)'Sume, pater; nam te voluit rex magnus Olympi

(5,534)talibus auspiciis exsortem ducere honores.

(5,535)Ipsius Anchisae longaevi hoc munus habebis,

(5,536)cratera impressum signis, quem Thracius olim

(5,537)Anchisae genitori in magno munere Cisseus

(5,538)ferre sui dederat monumentum et pignus amoris.'

(5,539)Sic fatus cingit viridanti tempora lauro,

(5,540)et primum ante omnes victorem appellat Acesten.

(5,541)Nec bonus Eurytion praelato invidit honori,

(5,542)quamvis solus avem caelo deiecit ab alto.

(5,543)Proximus ingreditur donis, qui vincula rupit;

(5,544)extremus, volucri qui fixit arundine malum.

(5,545)At pater Aeneas, nondum certamine misso,

(5,546)custodem ad sese comitemque impubis Iuli

(5,547)Epytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem:

(5,548)'Vade age, et Ascanio, si iam puerile paratum

(5,549)agmen habet secum, cursusque instruxit equorum,

(5,550)ducat avo turmas, et sese ostendat in armis,

(5,551)dic' ait. Ipse omnem longo decedere circo

(5,552)infusum populum, et campos iubet esse patentes.

(5,553)Incedunt pueri, pariterque ante ora parentum

(5,554)frenatis lucent in equis, quos omnis euntes

(5,555)Trinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus.

(5,556)omnibus in morem tonsa coma pressa corona;

(5,557)cornea bina ferunt praefixa hastilia ferro;

(5,558)pars levis umero pharetras; it pectore summo

(5,559)flexilis obtorti per collum circulus auri.

(5,560)Tres equitum numero turmae, ternique vagantur

(5,561)ductores: pueri bis seni quemque secuti

(5,562)agmine partito fulgent paribusque magistris.

(5,563)Una acies iuvenum, ducit quam parvus ovantem

(5,564)nomen avi referens Priamus, -- tua clara, Polite,

(5,565)progenies, auctura Italos, -- quem Thracius albis

(5,566)portat equus bicolor maculis, vestigia primi

(5,567)alba pedis frontemque ostentans arduus albam.

(5,568)Alter Atys, genus unde Atii duxere Latini,

(5,569)parvus Atys, pueroque puer dilectus Iulo.

(5,570)Extremus, formaque ante omnis pulcher, Iulus

(5,571)Sidonio est invectus equo, quem candida Dido

(5,572)esse sui dederat monumentum et pignus amoris.

(5,573)Cetera Trinacrii pubes senioris Acestae

(5,574)fertur equis.

(5,575)Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuentes

(5,576)Dardanidae, veterumque adgnoscunt ora parentum.

(5,577)Postquam omnem laeti consessum oculosque suorum

(5,578)lustravere in equis, signum clamore paratis

(5,579)Epytides longe dedit insonuitque flagello.

(5,580)Olli discurrere pares, atque agmina terni

(5,581)diductis solvere choris, rursusque vocati

(5,582)convertere vias infestaque tela tulere.

(5,583)Inde alios ineunt cursus aliosque recursus

(5,584)adversi spatiis, alternosque orbibus orbes

(5,585)impediunt, pugnaeque cient simulacra sub armis;

(5,586)et nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt

(5,587)infensi, facta pariter nunc pace feruntur.

(5,588)Ut quondam Creta fertur Labyrinthus in alta

(5,589)parietibus textum caecis iter, ancipitemque

(5,590)mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi

(5,591)falleret indeprensus et inremeabilis error;

(5,592)haud alio Teucrum nati vestigia cursu

(5,593)impediunt texuntque fugas et proelia ludo,

(5,594)delphinum similes, qui per maria umida nando

(5,595)Carpathium Libycumque secant, [luduntque per undas.]

(5,596)Hunc morem cursus atque haec certamina primus

(5,597)Ascanius, Longam muris cum cingeret Albam,

(5,598)rettulit, et priscos docuit celebrare Latinos,

(5,599)quo puer ipse modo, secum quo Troia pubes;

(5,600)Albani docuere suos; hinc maxima porro

(5,601)accepit Roma, et patrium servavit honorem;

(5,602)Troiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen.

(5,603)Hac celebrata tenus sancto certamina patri.

(5,604)Hic primum fortuna fidem mutata novavit.

(5,605)Dum variis tumulo referunt sollemnia ludis,

(5,606)Irim de caelo misit Saturnia Iuno

(5,607)Iliacam ad classem, ventosque adspirat eunti,

(5,608)multa movens, necdum antiquum saturata dolorem.

(5,609)Illa, viam celerans per mille coloribus arcum,

(5,610)nulli visa cito decurrit tramite virgo.

(5,611)Conspicit ingentem concursum, et litora lustrat,

(5,612)desertosque videt portus classemque relictam.

(5,613)At procul in sola secretae Troades acta

(5,614)amissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum

(5,615)pontum adspectabant flentes. 'Heu tot vada fessis

(5,616)et tantum superesse maris!' vox omnibus una.

(5,617)Urbem orant; taedet pelagi perferre laborem.

(5,618)Ergo inter medias sese haud ignara nocendi

(5,619)conicit, et faciemque deae vestemque reponit;

(5,620)fit Beroe, Tmarii coniunx longaeva Dorycli,

(5,621)cui genus et quondam nomen natique fuissent;

(5,622)ac sic Dardanidum mediam se matribus infert:

(5,623)'O miserae, quas non manus' inquit 'Achaica bello

(5,624)traxerit ad letum patriae sub moenibus! O gens

(5,625)infelix, cui te exitio Fortuna reservat?

(5,626)Septuma post Troiae exscidium iam vertitur aestas,

(5,627)eum freta, cum terras omnes, tot inhospita saxa

(5,628)sideraque emensae ferimur, dum per mare magnum

(5,629)Italiam sequimur fugientem, et volvimur undis.

(5,630)Hic Erycis fines fraterni, atque hospes Acestes:

(5,631)quis prohibet muros iacere et dare civibus urbem?

(5,632)O patria et rapti nequiquam ex hoste Penates,

(5,633)nullane iam Troiae dicentur moenia? Nusquam

(5,634)Hectoreos amnes, Xanthum et Simoenta, videbo?

(5,635)Quin agite et mecum infaustas exurite puppes.

(5,636)Nam mihi Cassandrae per somnum vatis imago

(5,637)ardentes dare visa faces: ''Hic quaerite Troiam;

(5,638)hic domus est'' inquit ''vobis.'' Iam tempus agi res,

(5,639)uec tantis mora prodigiis. En quattuor arae

(5,640)Neptuno; deus ipse faces animumque ministrat.'

(5,641)Haec memorans, prima infensum vi corripit ignem,

(5,642)sublataque procul dextra conixa coruscat,

(5,643)et iacit: arrectae mentes stupefactaque corda

(5,644)Iliadum. Hic una e multis, quae maxima natu,

(5,645)Pyrgo, tot Priami natorum regia nutrix:

(5,646)'Non Beroe vobis, non haec Rhoeteia, matres,

(5,647)est Dorycli coniunx; divini signa decoris

(5,648)ardentesque notate oculos; qui spiritus illi,

(5,649)qui voltus, vocisque sonus, vel gressus eunti.

(5,650)Ipsa egomet dudum Beroen digressa reliqui

(5,651)aegram, indignantem, tali quod sola careret

(5,652)munere, nec meritos Anchisae inferet honores.'

(5,653)Haec effata.

(5,654)At matres primo ancipites oculisque malignis

(5,655)ambiguae spectare rates miserum inter amorem

(5,656)praesentis terrae fatisque vocantia regna,

(5,657)cum dea se paribus per caelum sustulit alis,

(5,658)ingentemque fuga secuit sub nubibus arcum.

(5,659)Tum vero attonitae monstris actaeque furore

(5,660)conclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem;

(5,661)pars spoliant aras, frondem ac virgulta facesque

(5,662)coniciunt. Furit immissis Volcanus habenis

(5,663)transtra per et remos et pictas abiete puppes.

(5,664)Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri

(5,665)incensas perfert naves Eumelus, et ipsi

(5,666)respiciunt atram in nimbo volitare favillam.

(5,667)Primus et Ascanius, cursus ut laetus equestres

(5,668)ducebat, sic acer equo turbata petivit

(5,669)castra, nec exanimes possunt retinere magistri.

(5,670)'Quis furor iste novus? Quo nunc, quo tenditis' inquit,

(5,671)'heu, miserae cives? Non hostem inimicaque castra

(5,672)Argivum, vestras spes uritis. En, ego vester

(5,673)Ascanius!' Galeam ante pedes proiecit inanem,

(5,674)qua ludo indutus belli simulacra ciebat;

(5,675)accelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum.

(5,676)Ast illae diversa metu per litora passim

(5,677)diffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim

(5,678)saxa petunt; piget incepti lucisque, suosque

(5,679)mutatae adgnoscunt, excussaque pectore Iuno est.

(5,680)Sed non idcirco flammae atque incendia vires

(5,681)indomitas posuere; udo sub robore vivit

(5,682)stuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas

(5,683)est vapor, et toto descendit corpore pestis,

(5,684)nec vires heroum infusaque flumina prosunt.

(5,685)Tum pius Aeneas umeris abscindere vestem,

(5,686)auxilioque vocare deos, et tendere palmas:

(5,687)'Iuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum

(5,688)Troianos, si quid pietas antiqua labores

(5,689)respicit humanos, da flammam evadere classi

(5,690)nunc, Pater, et tenues Teucrum res eripe leto.

(5,691)Vel tu, quod superest infesto fulmine morti,

(5,692)si mereor, demitte, tuaque hic obrue dextra.'

(5,693)Vix haec ediderat, cum effusis imbribus atra

(5,694)tempestas sine more furit, tonitruque tremescunt

(5,695)ardua terrarum et campi; ruit aethere toto

(5,696)turbidus imber aqua densisque nigerrimus austris;

(5,697)implenturque super puppes; semiusta madescunt

(5,698)robora; restinctus donec vapor omnis, et omnes,

(5,699)quattuor amissis, servatae a peste carinae.

(5,700)At pater Aeneas, casu concussus acerbo,

(5,701)nunc huc ingentes, nunc illuc pectore curas

(5,702)mutabat versans, Siculisne resideret arvis,

(5,703)oblitus fatorum, Italasne capesseret oras.

(5,704)Tum senior Nautes, unum Tritonia Pallas

(5,705)quem docuit multaque insignem reddidit arte,

(5,706)haec responsa dabat, vel quae portenderet ira

(5,707)magna deum, vel quae fatorum posceret ordo;

(5,708)isque his Aenean solatus vocibus infit:

(5,709)'Nate dea, quo fata trahunt retrahuntque, sequamur;

(5,710)quidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est.

(5,711)Est tibi Dardanius divinae stirpis Acestes:

(5,712)hunc cape consiliis socium et coniunge volentem;

(5,713)huic trade, amissis superant qui navibus, et quos

(5,714)pertaesum magni incepti rerumque tuarum est;

(5,715)longaevosque senes ac fessas aequore matres,

(5,716)et quidquid tecum invalidum metuensque pericli est,

(5,717)delige, et his habeant terris sine moenia fessi:

(5,718)urbem appellabunt permisso nomine Acestam.'

(5,719)Talibus incensus dictis senioris amici,

(5,720)tum vero in curas animo diducitur omnes.

(5,721)Et nox atra polum bigis subvecta tenebat:

(5,722)visa dehinc caelo facies delapsa parentis

(5,723)Anchisae subito tales effundere voces:

(5,724)'Nate, mihi vita quondam, dum vita manebat,

(5,725)care magis, nate, Iliacis exercite fatis,

(5,726)imperio Iovis huc venio, qui classibus ignem

(5,727)depulit, et caelo tandem miseratus ab alto est.

(5,728)Consiliis pare, quae nunc pulcherrima Nautes

(5,729)dat senior; lectos iuvenes, fortissima corda,

(5,730)defer in Italiam; gens dura atque aspera cultu

(5,731)debellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante

(5,732)infernas accede domos, et Averna per alta

(5,733)congressus pete, nate, meos. Non me impia namque

(5,734)Tartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum

(5,735)concilia Elysiumque colo. Huc casta Sibylla

(5,736)nigrarum multo pecudum te sanguine ducet:

(5,737)tum genus omne tuum, et quae dentur moenia, disces.

(5,738)Iamque vale: torquet medios Nox humida cursus,

(5,739)et me saevus equis Oriens adflavit anhelis.'

(5,740)Dixerat, et tenuis fugit, ceu fumus, in auras.

(5,741)Aeneas, 'Quo deinde ruis, quo proripis?' inquit,

(5,742)'Quem fugis, aut quis te nostris complexibus arcet?'

(5,743)Haec memorans cinerem et sopitos suscitat ignes,

(5,744)Pergameumque Larem et canae penetralia Vestae

(5,745)farre pio et plena supplex veneratur acerra.

(5,746)Extemplo socios primumque arcessit Acesten,

(5,747)et Iovis imperium et cari praecepta parentis

(5,748)edocet, et quae nunc animo sententia constet.

(5,749)Haud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes.

(5,750)Transcribunt urbi matres, populumque volentem

(5,751)deponunt, animos nil magnae laudis egentes.

(5,752)Ipsi transtra novant, flammisque ambesa reponunt

(5,753)robora navigiis, aptant remosque rudentesque,

(5,754)exigui numero, sed bello vivida virtus.

(5,755)Interea Aeneas urbem designat aratro

(5,756)sortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam

(5,757)esse iubet. Gaudet regno Troianus Acestes,

(5,758)indicitque forum et patribus dat iura vocatis.

(5,759)Tum vicina astris, Erycino in vertice sedes

(5,760)fundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos

(5,761)ac lucus late sacer additur Anchiseo.

(5,762)Iamque dies epulata novem gens omnis, et aris

(5,763)factus honos: placidi straverunt aequora venti,

(5,764)creber et adspirans rursus vocat Auster in altum.

(5,765)Exoritur procurva ingens per litora fletus;

(5,766)complexi inter se noctemque diemque morantur.

(5,767)Ipsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam

(5,768)visa maris facies et non tolerabile nomen,

(5,769)ire volunt, omnemque fugae perferre laborem.

(5,770)Quos bonus Aeneas dictis solatur amicis,

(5,771)et consanguineo lacrimans commendat Acestae.

(5,772)Tris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam

(5,773)caedere deinde iubet, solvique ex ordine funem.

(5,774)Ipse, caput tonsae foliis evinctus olivae,

(5,775)stans procul in prora pateram tenet, extaque salsos

(5,776)proiicit in fluctus ac vina liquentia fundit.

(5,777)Prosequitur surgens a puppi ventus euntes.

(5,778)Certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.

(5,779)At Venus interea Neptunum exercita curis

(5,780)adloquitur, talesque effundit pectore questus:

(5,781)Iunonis gravis ira nec exsaturabile pectus

(5,782)cogunt me, Neptune, preces descendere in omnes;

(5,783)quam nec longa dies, pietas nec mitigat ulla,

(5,784)nec Iovis imperio fatisque infracta quiescit.

(5,785)Non media de gente Phrygum exedisse nefandis

(5,786)urbem odiis satis est, nec poenam traxe per omnem:

(5,787)reliquias Troiae, cineres atque ossa peremptae

(5,788)insequitur: causas tanti sciat illa furoris.

(5,789)Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis

(5,790)quam molem subito excierit: maria omnia caelo

(5,791)miscuit, Aeoliis nequiquam freta procellis,

(5,792)in regnis hoc ausa tuis.

(5,793)Per scelus ecce etiam Troianis matribus actis

(5,794)exussit foede puppes, et classe subegit

(5,795)amissa socios ignotae linquere terrae.

(5,796)Quod superest, oro, liceat dare tuta per undas

(5,797)vela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim:

(5,798)si concessa peto, si dant ea moenia Parcae.'

(5,799)Tum Saturnius haec domitor maris edidit alti:

(5,800)'Fas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis,

(5,801)unde genus ducis: merui quoque; saepe furores

(5,802)compressi, et rabiem tantam caelique marisque.

(5,803)Nec minor in terris, Xanthum Simoentaque testor,

(5,804)Aeneae mihi cura tui. Cum Troia Achilles

(5,805)exanimata sequens impingeret agmina muris,

(5,806)milia multa daret leto, gemerentque repleti

(5,807)amnes, nec reperire viam atque evolvere posset

(5,808)in mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti

(5,809)congressum Aenean nec dis nec viribus aequis

(5,810)nube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo

(5,811)structa meis manibus periurae moenia Troiae.

(5,812)Nunc quoque mens eadem perstat mihi: pelle timores.

(5,813)Tutus, quos optas, portus accedet Averni.

(5,814)Unus erit tantum, amissum quem gurgite quaeres;

(5,815)unum pro multis dabitur caput.'

(5,816)His ubi laeta deae permulsit pectora dictis,

(5,817)iungit equos auro genitor, spumantiaque addit

(5,818)frena feris, manibusque omnes effundit habenas.

(5,819)Caeruleo per summa levis volat aequora curru;

(5,820)subsidunt undae, tumidumque sub axe tonanti

(5,821)sternitur aequor aquis; fugiunt vasto aethere nimbi.

(5,822)Tum variae comitum facies, immania cete,

(5,823)et senior Glauci chorus, Inousque Palaemon,

(5,824)Tritonesque citi, Phorcique exercitus omnis;

(5,825)laeva tenent Thetis, et Melite, Panopeaque virgo,

(5,826)Nisaee, Spioque, Thaliaque, Cymodoceque.

(5,827)Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissim

(5,828)gaudia pertemptant mentem: iubet ocius omnes

(5,829)attolli malos, intendi brachia velis.

(5,830)Una omnes fecere pedem pariterque sinistros,

(5,831)nunc dextros solvere sinus; una ardua torquent

(5,832)cornua detorquentque; ferunt sua flamina classem.

(5,833)Princeps ante omnes densum Palinurus agebat

(5,834)agmen; ad hunc alii cursum contendere iussi.

(5,835)Iamque fere mediam caeli Nox humida metam

(5,836)contigerat; placida laxabant membra quiete

(5,837)sub remis fusi per dura sedilia nautae:

(5,838)cum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris

(5,839)aera dimovit tenebrosum et dispulit umbras,

(5,840)te, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans

(5,841)insonti; puppique deus consedit in alta,

(5,842)Phorbanti similis, funditque has ore loquelas:

(5,843)'Iaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem;

(5,844)aequatae spirant aurae; datur hora quieti.

(5,845)Pone caput, fessosque oculos furare labori:

(5,846)ipse ego paulisper pro te tua munera inibo.'

(5,847)Cui vix attollens Palinurus lumina fatur:

(5,848)'Mene salis placidi voltum fluctusque quietos

(5,849)ignorare iubes? Mene huic confidere monstro?

(5,850)Aenean credam quid enim fallacibus auris

(5,851)et caelo, totiens deceptus fraude sereni?'

(5,852)Talia dicta dabat, clavumque affixus et haerens

(5,853)nusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat.

(5,854)Ecce deus ramum Lethaeo rore madentem,

(5,855)vique soporatum Stygia, super utraque quassat

(5,856)tempora, cunctantique natantia lumina solvit.

(5,857)Vix primos inopina quies laxaverat artus,

(5,858)et super incumbens cum puppis parte revolsa,

(5,859)cumque gubernaclo, liquidas proiecit in undas

(5,860)praecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem;

(5,861)ipse volans tenues se sustulit ales ad auras.

(5,862)Currit iter tutum non secius aequore classis,

(5,863)promissisque patris Neptuni interrita fertur.

(5,864)Iamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat,

(5,865)difficiles quondam multorumque ossibus albos,

(5,866)tum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant:

(5,867)cum pater amisso fluitantem errare magistro

(5,868)sensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis,

(5,869)multa gemens, casuque animum concussus amici

(5,870)'O nimium caelo et pelago confise sereno,

(5,871)nudus in ignota, Palinure, iacebis harena!'

(6,1)Sic fatur lacrimans, classique immittit habenas,

(6,2)et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris.

(6,3)Obvertunt pelago proras; tum dente tenaci

(6,4)ancora fundabat naves, et litora curvae

(6,5)praetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardens

(6,6)litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae

(6,7)abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum

(6,8)tecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat.

(6,9)At pius Aeneas arces, quibus altus Apollo

(6,10)praesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllae

(6,11)antrum immane petit, magnum cui mentem animumque

(6,12)Delius inspirat vates, aperitque futura.

(6,13)Iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta.

(6,14)Daedalus, ut fama est, fugiens Minoia regna,

(6,15)praepetibus pennis ausus se credere caelo,

(6,16)insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,

(6,17)Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce.

(6,18)Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravit

(6,19)remigium alarum, posuitque immania templa.

(6,20)In foribus letum Androgeo: tum pendere poenas

(6,21)Cecropidae iussi -- miserum! -- septena quotannis

(6,22)corpora natorum; stat ductis sortibus urna.

(6,23)Contra elata mari respondet Gnosia tellus:

(6,24)hic crudelis amor tauri, suppostaque furto

(6,25)Pasiphae, mixtumque genus prolesque biformis

(6,26)Minotaurus inest, Veneris monumenta nefandae;

(6,27)hic labor ille domus et inextricabilis error;

(6,28)magnum reginae sed enim miseratus amorem

(6,29)Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit,

(6,30)caeca regens filo vestigia. Tu quoque magnam

(6,31)partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.

(6,32)Bis conatus erat casus effingere in auro;

(6,33)bis patriae cecidere manus. Quin protinus omnia

(6,34)perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates

(6,35)adforet, atque una Phoebi Triviaeque sacerdos,

(6,36)Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:

(6,37)'Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;

(6,38)nunc grege de intacto septem mactare iuvencos

(6,39)praestiterit, totidem lectas de more bidentes.'

(6,40)Talibus adfata Aenean (nec sacra morantur

(6,41)iussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos.

(6,42)Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,

(6,43)quo lati ducunt aditus centum, ostia centum;

(6,44)unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae.

(6,45)Ventum erat ad limen, cum virgo. 'Poscere fata

(6,46)tempus' ait; 'deus, ecce, deus!' Cui talia fanti

(6,47)ante fores subito non voltus, non color unus,

(6,48)non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,

(6,49)et rabie fera corda tument; maiorque videri,

(6,50)nec mortale sonans, adflata est numine quando

(6,51)iam propiore dei. 'Cessas in vota precesque,

(6,52)Tros' ait 'Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscent

(6,53)attonitae magna ora domus.' Et talia fata

(6,54)conticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit

(6,55)ossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:

(6,56)'Phoebe, graves Troiae semper miserate labores,

(6,57)Dardana qui Paridis direxti tela manusque

(6,58)corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras

(6,59)tot maria intravi duce te, penitusque repostas

(6,60)Massylum gentes praetentaque Syrtibus arva,

(6,61)iam tandem Italiae fugientis prendimus oras;

(6,62)hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta.

(6,63)Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,

(6,64)dique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingens

(6,65)gloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates,

(6,66)praescia venturi, da, non indebita posco

(6,67)regna meis fatis, Latio considere Teucros

(6,68)errantisque deos agitataque numina Troiae.

(6,69)Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum

(6,70)instituam, festosque dies de nomine Phoebi.

(6,71)Te quoque magna manent regnis penetralia nostris:

(6,72)hic ego namque tuas sortes arcanaque fata,

(6,73)dicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo,

(6,74)alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda,

(6,75)ne turbata volent rapidis ludibria ventis;

(6,76)ipsa canas oro.' Finem dedit ore loquendi.

(6,77)At, Phoebi nondum patiens, immanis in antro

(6,78)bacchatur vates, magnum si pectore possit

(6,79)excussisse deum; tanto magis ille fatigat

(6,80)os rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.

(6,81)Ostia iamque domus patuere ingentia centum

(6,82)sponte sua, vatisque ferunt responsa per auras:

(6,83)'O tandem magnis pelagi defuncte periclis!

(6,84)Sed terrae graviora manent. In regna Lavini

(6,85)Dardanidae venient; mitte hanc de pectore curam;

(6,86)sed non et venisse volent. Bella, horrida bella,

(6,87)et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.

(6,88)Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra

(6,89)defuerint; alius Latio iam partus Achilles,

(6,90)natus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno

(6,91)usquam aberit; cum tu supplex in rebus egenis

(6,92)quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes!

(6,93)Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris

(6,94)externique iterum thalami.

(6,95)Tu ne cede malis, sed contra audentior ito,

(6,96)qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis,

(6,97)quod minime reris, Graia pandetur ab urbe.'

(6,98)Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla

(6,99)horrendas canit ambages antroque remugit,

(6,100)obscuris vera involvens: ea frena furenti

(6,101)concutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo.

(6,102)Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,

(6,103)incipit Aeneas heros: 'Non ulla laborum,

(6,104)O virgo, nova mi facies inopinave surgit;

(6,105)omnia praecepi atque animo mecum ante peregi.

(6,106)Unum oro: quando hic inferni ianua regis

(6,107)dicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso,

(6,108)ire ad conspectum cari genitoris et ora

(6,109)contingat; doceas iter et sacra ostia pandas.

(6,110)Illum ego per flammas et mille sequentia tela

(6,111)eripui his umeris, medioque ex hoste recepi;

(6,112)ille meum comitatus iter, maria omnia mecum

(6,113)atque omnes pelagique minas caelique ferebat,

(6,114)invalidus, vires ultra sortemque senectae.

(6,115)Quin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,

(6,116)idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque,

(6,117)alma, precor, miserere; -- potes namque omnia, nec te

(6,118)nequiquam lucis Hecate praefecit Avernis; --

(6,119)si potuit Manes arcessere coniugis Orpheus,

(6,120)Threicia fretus cithara fidibusque canoris,

(6,121)si fratrem Pollux alterna morte redemit,

(6,122)itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum

(6,123)quid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.'

(6,124)Talibus orabat dictis, arasque tenebat,

(6,125)cum sic orsa loqui vates: 'Sate sanguine divom,

(6,126)Tros Anchisiade, facilis descensus Averno;

(6,127)noctes atque dies patet atri ianua Ditis;

(6,128)sed revocare gradum superasque evadere ad auras,

(6,129)hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavit

(6,130)Iuppiter, aut ardens evexit ad aethera virtus,

(6,131)dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae,

(6,132)Cocytusque sinu labens circumvenit atro.

(6,133)Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est,

(6,134)bis Stygios innare lacus, bis nigra videre

(6,135)Tartara, et insano iuvat indulgere labori,

(6,136)accipe, quae peragenda prius. Latet arbore opaca

(6,137)aureus et foliis et lento vimine ramus,

(6,138)Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis

(6,139)lucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae.

(6,140)Sed non ante datur telluris operta subire,

(6,141)auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.

(6,142)Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus

(6,143)instituit. Primo avulso non deficit alter

(6,144)aureus, et simili frondescit virga metallo.

(6,145)Ergo alte vestiga oculis, et rite repertum

(6,146)carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur,

(6,147)si te fata vocant; aliter non viribus ullis

(6,148)vincere, nec duro poteris convellere ferro.

(6,149)Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici --

(6,150)heu nescis -- totamque incestat funere classem,

(6,151)dum consulta petis nostroque in limine pendes.

(6,152)Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro.

(6,153)Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto:

(6,154)sic demum lucos Stygis et regna invia vivis

(6,155)aspicies.' Dixit, pressoque obmutuit ore.

(6,156)Aeneas maesto defixus lumina voltu

(6,157)ingreditur, linquens antrum, caecosque volutat

(6,158)eventus animo secum. Cui fidus Achates

(6,159)it comes, et paribus curis vestigia figit.

(6,160)Multa inter sese vario sermone serebant,

(6,161)quem socium exanimem vates, quod corpus humandum

(6,162)diceret. Atque illi Misenum in litore sicco,

(6,163)ut venere, vident indigna morte peremptum,

(6,164)Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter

(6,165)aere ciere viros, Martemque accendere cantu.

(6,166)Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum

(6,167)et lituo pugnas insignis obibat et hasta:

(6,168)postquam illum vita victor spoliavit Achilles,

(6,169)Dardanio Aeneae sese fortissimus heros

(6,170)addiderat socium, non inferiora secutus.

(6,171)Sed tum, forte cava dum personat aequora concha,

(6,172)demens, et cantu vocat in certamina divos,

(6,173)aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,

(6,174)inter saxa virum spumosa inmerserat unda.

(6,175)Ergo omnes magno circum clamore fremebant,

(6,176)praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae,

(6,177)haud mora, festinant flentes, aramque sepulchri

(6,178)congerere arboribus caeloque educere certant.

(6,179)Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum;

(6,180)procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex,

(6,181)fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur

(6,182)scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos.

(6,183)Nec non Aeneas opera inter talia primus

(6,184)hortatur socios, paribusque accingitur armis.

(6,185)Atque haec ipse suo tristi cum corde volutat,

(6,186)aspectans silvam inmensam, et sic voce precatur:

(6,187)'Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus

(6,188)ostendat nemore in tanto, quando omnia vere

(6,189)heu nimium de te vates, Misene, locuta est.'

(6,190)Vix ea fatus erat, geminae cum forte columbae

(6,191)ipsa sub ora viri caelo venere volantes,

(6,192)et viridi sedere solo. Tum maximus heros

(6,193)maternas agnoscit aves, laetusque precatur:

(6,194)'Este duces, O, si qua via est, cursumque per auras

(6,195)dirigite in lucos, ubi pinguem dives opacat

(6,196)ramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus,

(6,197)diva parens.' Sic effatus vestigia pressit,

(6,198)observans quae signa ferant, quo tendere pergant.

(6,199)Pascentes illae tantum prodire volando,

(6,200)quantum acie possent oculi servare sequentum.

(6,201)Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni,

(6,202)tollunt se celeres, liquidumque per aera lapsae

(6,203)sedibus optatis geminae super arbore sidunt,

(6,204)discolor unde auri per ramos aura refulsit.

(6,205)Quale solet silvis brumali frigore viscum

(6,206)fronde virere nova, quod non sua seminat arbos,

(6,207)et croceo fetu teretis circumdare truncos,

(6,208)talis erat species auri frondentis opaca

(6,209)ilice, sic leni crepitabat brattea vento.

(6,210)Corripit Aeneas extemplo avidusque refringit

(6,211)cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae.

(6,212)Nec minus interea Misenum in litore Teucri

(6,213)flebant, et cineri ingrato suprema ferebant.

(6,214)Principio pinguem taedis et robore secto

(6,215)ingentem struxere pyram, cui frondibus atris

(6,216)intexunt latera, et ferales ante cupresios

(6,217)constituunt, decorantque super fulgentibus armis.

(6,218)Pars calidos latices et aena undantia flammis

(6,219)expediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt.

(6,220)Fit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt,

(6,221)purpureasque super vestes, velamina nota,

(6,222)coniciunt. Pars ingenti subiere feretro,

(6,223)triste ministerium, et subiectam more parentum

(6,224)aversi tenuere facem. Congesta cremantur

(6,225)turea dona, dapes, fuso crateres olivo.

(6,226)Postquam conlapsi cineres et flamma quievit

(6,227)reliquias vino et bibulam lavere favillam,

(6,228)ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno.

(6,229)Idem ter socios pura circumtulit unda,

(6,230)spargens rore levi et ramo felicis olivae,

(6,231)lustravitque viros, dixitque novissima verba.

(6,232)At pius Aeneas ingenti mole sepulcrum

(6,233)imponit, suaque arma viro, remumque tubamque,

(6,234)monte sub aerio, qui nunc ''Misenus'' ab illo

(6,235)dicitur, aeternumque tenet per saecula nomen.

(6,236)His actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae.

(6,237)Spelunca alta fuit vastoque immanis hiatu,

(6,238)scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,

(6,239)quam super haud ullae poterant impune volantes

(6,240)tendere iter pennis -- talis sese halitus atris

(6,241)faucibus effundens supera ad convexa ferebat:

(6,242)[unde locum Grai dixerunt nomine Aornon.]

(6,243)quattuor hic primum nigrantis terga iuvencos

(6,244)constituit, frontique invergit vina sacerdos;

(6,245)et summas carpens media inter cornua saetas

(6,246)ignibus imponit sacris, libamina prima,

(6,247)voce vocans Hecaten, Caeloque Ereboque potentem.

(6,248)Supponunt alii cultros, tepidumque cruorem

(6,249)suscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnam

(6,250)Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori

(6,251)ense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam.

(6,252)Tum Stygio regi nocturnas inchoat aras,

(6,253)et solida imponit taurorum viscera flammis,

(6,254)pingue superque oleum infundens ardentibus extis.

(6,255)Ecce autem, primi sub lumina solis et ortus,

(6,256)sub pedibus mugire solum, et iuga coepta moveri

(6,257)silvarum, visaeque canes ululare per umbram,

(6,258)adventante dea. 'Procul O procul este, profani,'

(6,259)conclamat vates, 'totoque absistite luco;

(6,260)tuque invade viam, vaginaque eripe ferrum:

(6,261)nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.'

(6,262)Tantum effata, furens antro se immisit aperto;

(6,263)ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat.

(6,264)Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes,

(6,265)et Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late,

(6,266)sit mihi fas audita loqui; sit numine vestro

(6,267)pandere res alta terra et caligine mersas!

(6,268)Ibant obscuri sola sub nocte per umbram,

(6,269)perque domos Ditis vacuas et inania regna:

(6,270)quale per incertam lunam sub luce maligna

(6,271)est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra

(6,272)Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.

(6,273)Vestibulum ante ipsum, primisque in faucibus Orci

(6,274)Luctus et ultrices posuere cubilia Curae;

(6,275)pallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus,

(6,276)et Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas,

(6,277)terribiles visu formae: Letumque, Labosque;

(6,278)tum consanguineus Leti Sopor, et mala mentis

(6,279)Gaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum,

(6,280)ferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens,

(6,281)vipereum crinem vittis innexa cruentis.

(6,282)In medio ramos annosaque brachia pandit

(6,283)ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia volgo

(6,284)Pana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.

(6,285)Multaque praeterea variarum monstra ferarum:

(6,286)Centauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes,

(6,287)et centumgeminus Briareus, ac belua Lernae

(6,288)horrendum stridens, flammisque armata Chimaera,

(6,289)Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.

(6,290)Corripit hic subita trepidus formidine ferrum

(6,291)Aeneas, strictamque aciem venientibus offert,

(6,292)et, ni docta comes tenues sine corpore vitas

(6,293)admoneat volitare cava sub imagine formae,

(6,294)inruat, et frustra ferro diverberet umbras.

(6,295)Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad undas.

(6,296)Turbidus hic caeno vastaque voragine gurges

(6,297)aestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam.

(6,298)Portitor has horrendus aquas et flumina servat

(6,299)terribili squalore Charon, cui plurima mento

(6,300)canities inculta iacet; stant lumina flamma,

(6,301)sordidus ex umeris nodo dependet amictus.

(6,302)Ipse ratem conto subigit, velisque ministrat,

(6,303)et ferruginea subvectat corpora cymba,

(6,304)iam senior, sed cruda deo viridisque senectus.

(6,305)Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,

(6,306)matres atque viri, defunctaque corpora vita

(6,307)magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,

(6,308)impositique rogis iuvenes ante ora parentum:

(6,309)quam multa in silvis autumni frigore primo

(6,310)lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto

(6,311)quam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus

(6,312)trans pontum fugat, et terris immittit apricis.

(6,313)Stabant orantes primi transmittere cursum,

(6,314)tendebantque manus ripae ulterioris amore.

(6,315)Navita sed tristis nunc hos nunc accipit illos,

(6,316)ast alios longe submotos arcet harena.

(6,317)Aeneas, miratus enim motusque tumultu,

(6,318)'Dic' ait 'O virgo, quid volt concursus ad amnem?

(6,319)Quidve petunt animae, vel quo discrimine ripas

(6,320)hae linquunt, illae remis vada livida verrunt?'

(6,321)Olli sic breviter fata est longaeva sacerdos:

(6,322)'Anchisa generate, deum certissima proles,

(6,323)Cocyti stagna alta vides Stygiamque paludem,

(6,324)di cuius iurare timent et fallere numen.

(6,325)Haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;

(6,326)portitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti.

(6,327)Nec ripas datur horrendas et rauca fluenta

(6,328)transportare prius quam sedibus ossa quierunt.

(6,329)Centum errant annos volitantque haec litora circum;

(6,330)tum demum admissi stagna exoptata revisunt.'

(6,331)Constitit Anchisa satus et vestigia pressit,

(6,332)multa putans, sortemque animo miseratus iniquam.

(6,333)Cernit ibi maestos et mortis honore carentes

(6,334)Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,

(6,335)quos, simul ab Troia ventosa per aequora vectos,

(6,336)obruit Auster, aqua involvens navemque virosque.

(6,337)Ecce gubernator sese Palinurus agebat,

(6,338)qui Libyco nuper cursu, dum sidera servat,

(6,339)exciderat puppi mediis effusus in undis.

(6,340)Hunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra,

(6,341)sic prior adloquitur: 'Quis te, Palinure, deorum

(6,342)eripuit nobis, medioque sub aequore mersit?

(6,343)Dic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus,

(6,344)hoc uno responso animum delusit Apollo,

(6,345)qui fore te ponto incolumem, finesque canebat

(6,346)venturum Ausonios. En haec promissa fides est?'

(6,347)Ille autem: 'Neque te Phoebi cortina fefellit,

(6,348)dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.

(6,349)Namque gubernaclum multa vi forte revolsum,

(6,350)cui datus haerebam custos cursusque regebam,

(6,351)praecipitans traxi mecum. Maria aspera iuro

(6,352)non ullum pro me tantum cepisse timorem,

(6,353)quam tua ne, spoliata armis, excussa magistro,

(6,354)deficeret tantis navis surgentibus undis.

(6,355)Tris Notus hibernas immensa per aequora noctes

(6,356)vexit me violentus aqua; vix lumine quarto

(6,357)prospexi Italiam summa sublimis ab unda.

(6,358)Paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,

(6,359)ni gens crudelis madida cum veste gravatum

(6,360)prensantemque uncis manibus capita aspera montis

(6,361)ferro invasisset, praedamque ignara putasset.

(6,362)Nunc me fluctus habet, versantque in litore venti.

(6,363)Quod te per caeli iucundum lumen et auras,

(6,364)per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,

(6,365)eripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram

(6,366)inice, namque potes, portusque require Velinos;

(6,367)aut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix

(6,368)ostendit -- neque enim, credo, sine numine divom

(6,369)flumina tanta paras Stygiamque innare paludem --

(6,370)da dextram misero, et tecum me tolle per undas,

(6,371)sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.

(6,372)Talia fatus erat, coepit cum talia vates:

(6,373)'Unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?

(6,374)Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum

(6,375)Eumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis?

(6,376)Desine fata deum flecti sperare precando.

(6,377)Sed cape dicta memor, duri solatia casus.

(6,378)Nam tua finitimi, longe lateque per urbes

(6,379)prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt,

(6,380)et statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent,

(6,381)aeternumque locus Palinuri nomen habebit.'

(6,382)His dictis curae emotae, pulsusque parumper

(6,383)corde dolor tristi: gaudet cognomine terrae.

(6,384)Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant.

(6,385)Navita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda

(6,386)per tacitum nemus ire pedemque advertere ripae,

(6,387)sic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro:

(6,388)'Quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,

(6,389)fare age, quid venias, iam istinc, et comprime gressum.

(6,390)Umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae;

(6,391)corpora viva nefas Stygia vectare carina.

(6,392)Nec vero Alciden me sum laetatus euntem

(6,393)accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,

(6,394)dis quamquam geniti atque invicti viribus essent.

(6,395)Tartareum ille manu custodem in vincla petivit,

(6,396)ipsius a solio regis, traxitque trementem;

(6,397)hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.'

(6,398)Quae contra breviter fata est Amphrysia vates:

(6,399)'Nullae hic insidiae tales; absiste moveri;

(6,400)nec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro

(6,401)aeternum latrans exsanguis terreat umbras,

(6,402)casta licet patrui servet Proserpina limen.

(6,403)Troius Aeneas, pietate insignis et armis,

(6,404)ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.

(6,405)Si te nulla movet tantae pietatis imago,

(6,406)at ramum hunc' (aperit ramum, qui veste latebat)

(6,407)'adgnoscas.' Tumida ex ira tum corda residunt.

(6,408)Nec plura his. Ille admirans venerabile donum

(6,409)fatalis virgae, longo post tempore visum,

(6,410)caeruleam advertit puppim, ripaeque propinquat.

(6,411)Inde alias animas, quae per iuga longa sedebant,

(6,412)deturbat, laxatque foros; simul accipit alveo

(6,413)ingentem Aenean. Gemuit sub pondere cymba

(6,414)sutilis, et multam accepit rimosa paludem.

(6,415)Tandem trans fluvium incolumis vatemque virumque

(6,416)informi limo glaucaque exponit in ulva.

(6,417)Cerberus haec ingens latratu regna trifauci

(6,418)personat, adverso recubans immanis in antro.

(6,419)Cui vates, horrere videns iam colla colubris,

(6,420)melle soporatam et medicatis frugibus offam

(6,421)obicit. Ille fame rabida tria guttura pandens

(6,422)corripit obiectam, atque immania terga resolvit

(6,423)fusus humi, totoque ingens extenditur antro.

(6,424)Occupat Aeneas aditum custode sepulto,

(6,425)evaditque celer ripam inremeabilis undae.

(6,426)Continuo auditae voces, vagitus et ingens,

(6,427)infantumque animae flentes in limine primo,

(6,428)quos dulcis vitae exsortes et ab ubere raptos

(6,429)abstulit atra dies et funere mersit acerbo;

(6,430)hos iuxta falso damnati crimine mortis.

(6,431)Nec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:

(6,432)quaesitor Minos urnam movet; ille silentum

(6,433)conciliumque vocat vitasque et crimina discit.

(6,434)Proxuma deinde tenent maesti loca, qui sibi letum

(6,435)insontes peperere manu, lucemque perosi

(6,436)proiecere animas. Quam vellent aethere in alto

(6,437)nunc et pauperiem et duros perferre labores!

(6,438)Fas obstat, tristisque palus inamabilis undae

(6,439)alligat, et noviens Styx interfusa coercet.

(6,440)Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem

(6,441)lugentes campi: sic illos nomine dicunt.

(6,442)Hic, quos durus amor crudeli tabe peredit,

(6,443)secreti celant calles et myrtea circum

(6,444)silva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.

(6,445)His Phaedram Procrimque locis, maestamque Eriphylen

(6,446)crudelis nati monstrantem volnera, cernit,

(6,447)Evadnenque et Pasiphaen; his Laodamia

(6,448)it comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus,

(6,449)rursus et in veterem fato revoluta figuram.

(6,450)Inter quas Phoenissa recens a volnere Dido

(6,451)errabat silva in magna; quam Troius heros

(6,452)ut primum iuxta stetit adgnovitque per umbras

(6,453)obscuram, qualem primo qui surgere mense

(6,454)aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam,

(6,455)demisit lacrimas, dulcique adfatus amore est:

(6,456)'Infelix Dido, verus mihi nuntius ergo

(6,457)venerat exstinctam, ferroque extrema secutam?

(6,458)Funeris heu tibi causa fui? Per sidera iuro,

(6,459)per superos, et si qua fides tellure sub ima est,

(6,460)invitus, regina, tuo de litore cessi.

(6,461)Sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,

(6,462)per loca senta situ cogunt noctemque profundam,

(6,463)imperiis egere suis; nec credere quivi

(6,464)hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.

(6,465)Siste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro.

(6,466)Quem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est.'

(6,467)Talibus Aeneas ardentem et torva tuentem

(6,468)lenibat dictis animum, lacrimasque ciebat.

(6,469)Illa solo fixos oculos aversa tenebat,

(6,470)nec magis incepto voltum sermone movetur,

(6,471)quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.

(6,472)landem corripuit sese, atque inimica refugit

(6,473)in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi

(6,474)respondet curis aequatque Sychaeus amorem.

(6,475)Nec minus Aeneas, casu concussus iniquo,

(6,476)prosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem.

(6,477)Inde datum molitur iter. Iamque arva tenebant

(6,478)ultima, quae bello clari secreta frequentant.

(6,479)Hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis

(6,480)Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago;

(6,481)hic multum fleti ad superos belloque caduci

(6,482)Dardanidae, quos ille omnes longo ordine cernens

(6,483)ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,

(6,484)tris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten,

(6,485)Idaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem.

(6,486)circumstant animae dextra laevaque frequentes;

(6,487)nec vidisse semel satis est; iuvat usque morari,

(6,488)et conferre gradum, et veniendi discere causas.

(6,489)At Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges

(6,490)ut videre virum fulgentiaque arma per umbras,

(6,491)ingenti trepidare metu; pars vertere terga,

(6,492)ceu quondam petiere rates; pars tollere vocem

(6,493)exiguam, inceptus clamor frustratur hiantes.

(6,494)Atque hic Priamiden laniatum corpore toto

(6,495)Deiphobum videt et lacerum crudeliter ora,

(6,496)ora manusque ambas, populataque tempora raptis

(6,497)auribus, et truncas inhonesto volnere nares.

(6,498)Vix adeo adgnovit pavitantem et dira tegentem

(6,499)supplicia, et notis compellat vocibus ultro:

(6,500)'Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri

(6,501)quis tam crudeles optavit sumere poenas?

(6,502)Cui tantum de te licuit? Mihi fama suprema

(6,503)nocte tulit fessum vasta te caede Pelasgum

(6,504)procubuisse super confusae stragis acervum.

(6,505)Tunc egomet tumulum Rhoeteo litore inanem

(6,506)constitui, et magna Manes ter voce vocavi.

(6,507)Nomen et arma locum servant; te, amice, nequivi

(6,508)conspicere, et patria decedens ponere terra.'

(6,509)Ad quae Priamides: 'Nihil O tibi amice relictum;

(6,510)omnia Deiphobo solvisti et funeris umbris.

(6,511)Sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae

(6,512)his mersere malis; illa haec monumenta reliquit.

(6,513)Namque ut supremam falsa inter gaudia noctem

(6,514)egerimus, nosti; et nimium meminisse necesse est.

(6,515)Cum fatalis equus saltu super ardua venit

(6,516)Pergama, et armatum peditem gravis attulit alvo,

(6,517)illa, chorum simulans, evantes orgia circum

(6,518)ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat

(6,519)ingentem, et summa Danaos ex arce vocabat.

(6,520)Tum me, confectum curis somnoque gravatum,

(6,521)infelix habuit thalamus, pressitque iacentem

(6,522)dulcis et alta quies placidaeque simillima morti

(6,523)Egregia interea coniunx arma omnia tectis

(6,524)amovet, et fidum capiti subduxerat ensem;

(6,525)intra tecta vocat Menelaum, et limina pandit,

(6,526)scilicet id magnum sperans fore munus amanti,

(6,527)et famam exstingui veterum sic posse malorum.

(6,528)Quid moror? Inrumpunt thalamo; comes additur una

(6,529)hortator scelerum Aeolides. Di, talia Grais

(6,530)instaurate, pio si poenas ore reposco!

(6,531)Sed te qui vivum casus, age, fare vicissim,

(6,532)attulerint. Pelagine venis erroribus actus,

(6,533)an monitu divom? An quae te Fortuna fatigat,

(6,534)ut tristes sine sole domos, loca turbida, adires?'

(6,535)Hac vice sermonum roseis Aurora quadrigis

(6,536)iam medium aetherio cursu traiecerat axem;

(6,537)et fors omne datum traherent per talia tempus;

(6,538)sed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est:

(6,539)'Nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.

(6,540)Hic locus est, partes ubi se via findit in ambas:

(6,541)dextera quae Ditis magni sub moenia tendit,

(6,542)hac iter Elysium nobis; at laeva malorum

(6,543)exercet poenas, et ad impia Tartara mittit.'

(6,544)Deiphobus contra: 'Ne saevi, magna sacerdos;

(6,545)discedam, explebo numerum, reddarque tenebris.

(6,546)I decus, i, nostrum; melioribus utere fatis!'

(6,547)Tantum effatus, et in verbo vestigia torsit.

(6,548)Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistra

(6,549)moenia lata videt, triplici circumdata muro,

(6,550)quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,

(6,551)Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.

(6,552)Porta adversa ingens, solidoque adamante columnae,

(6,553)vis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello

(6,554)caelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras,

(6,555)Tisiphoneque sedens, palla succincta cruenta,

(6,556)vestibulum exsomnis servat noctesque diesque,

(6,557)Hinc exaudiri gemitus, et saeva sonare

(6,558)verbera; tum stridor ferri, tractaeque catenae.

(6,559)Constitit Aeneas, strepitumque exterritus hausit.

(6,560)'Quae scelerum facies, O virgo, effare; quibusve

(6,561)urguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?'

(6,562)Tum vates sic orsa loqui: 'Dux inclute Teucrum,

(6,563)nulli fas casto sceleratum insistere limen;

(6,564)sed me cum lucis Hecate praefecit Avernis,

(6,565)ipsa deum poenas docuit, perque omnia duxit.

(6,566)Gnosius haec Rhadamanthus habet, durissima regna,

(6,567)castigatque auditque dolos, subigitque fateri,

(6,568)quae quis apud superos, furto laetatus inani,

(6,569)distulit in seram commissa piacula mortem.

(6,570)Continuo sontes ultrix accincta flagello

(6,571)Tisiphone quatit insultans, torvosque sinistra

(6,572)intentans angues vocat agmina saeva sororum.

(6,573)Tum demum horrisono stridentes cardine sacrae

(6,574)panduntur portae. Cernis custodia qualis

(6,575)vestibulo sedeat, facies quae limina servet?

(6,576)Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra

(6,577)saevior intus habet sedem. Tum Tartarus ipse

(6,578)bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras,

(6,579)quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.

(6,580)Hic genus antiquum Terrae, Titania pubes,

(6,581)fulmine deiecti fundo volvuntur in imo.

(6,582)'Hic et Aloidas geminos immania vidi

(6,583)corpora, qui manibus magnum rescindere caelum

(6,584)adgressi, superisque Iovem detrudere regnis.

(6,585)Vidi et crudeles dantem Salmonea poenas,

(6,586)dum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi.

(6,587)Quattuor hic invectus equis et lampada quassans

(6,588)per Graium populos mediaeque per Elidis urbem

(6,589)ibat ovans, divomque sibi poscebat honorem, --

(6,590)demens, qui nimbos et non imitabile fulmen

(6,591)aere et cornipedum pulsu simularet equorum.

(6,592)At pater omnipotens densa inter nubila telum

(6,593)contorsit, non ille faces nec fumea taedis

(6,594)lumina, praecipitemque immani turbine adegit.

(6,595)Nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,

(6,596)cernere erat, per tota novem cui iubera corpus

(6,597)porrigitur, rostroque immanis voltur obunco

(6,598)immortale iecur tondens fecundaque poenis

(6,599)viscera, rimaturque epulis, habitatque sub alto

(6,600)pectore, nec fibris requies datur ulla renatis.

(6,601)[Quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?]

(6,602)quos super atra silex iam iam lapsura cadentique

(6,603)imminet adsimilis; lucent genialibus altis

(6,604)aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae

(6,605)regifico luxu; Furiarum maxima iuxta

(6,606)accubat, et manibus prohibet contingere mensas,

(6,607)exsurgitque facem attollens, atque intonat ore.

(6,608)'Hic, quibus invisi fratres, dum vita manebat,

(6,609)pulsatusve parens, et fraus innexa clienti,

(6,610)aut qui divitiis soli incubuere repertis,

(6,611)nec partem posuere suis (quae maxima turba est),

(6,612)quique ob adulterium caesi, quique arma secuti

(6,613)impia nec veriti dominorum fallere dextras,

(6,614)inclusi poenam exspectant. Ne quaere doceri

(6,615)quam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit.

(6,616)Saxum ingens volvunt alii, radiisque rotarum

(6,617)districti pendent; sedet, aeternumque sedebit,

(6,618)infelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnis

(6,619)admonet, et magna testatur voce per umbras:

(6,620)''Discite iustitiam moniti, et non temnere divos.''

(6,621)Vendidit hic auro patriam, dominumque potentem

(6,622)imposuit; fixit leges pretio atque refixit;

(6,623)hic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos;

(6,624)ausi omnes immane nefas, ausoque potiti.

(6,625)Non, mihi si linguae centum sint oraque centum,

(6,626)ferrea vox, omnis scelerum comprendere formas,

(6,627)omnia poenarum percurrere nomina possim.'

(6,628)Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos:

(6,629)'Sed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus;

(6,630)adceleremus' ait; 'Cyclopum educta caminis

(6,631)moenia conspicio atque adverso fornice portas,

(6,632)haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.'

(6,633)Dixerat, et pariter, gressi per opaca viarum,

(6,634)corripiunt spatium medium, foribusque propinquant.

(6,635)Occupat Aeneas aditum, corpusque recenti

(6,636)spargit aqua, ramumque adverso in limine figit.

(6,637)His demum exactis, perfecto munere divae,

(6,638)devenere locos laetos et amoena virecta

(6,639)fortunatorum nemorum sedesque beatas.

(6,640)Largior hic campos aether et lumine vestit

(6,641)purpureo, solemque suum, sua sidera norunt.

(6,642)Pars in gramineis exercent membra palaestris,

(6,643)contendunt ludo et fulva luctantur harena;

(6,644)pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.

(6,645)Nec non Threicius longa cum veste sacerdos

(6,646)obloquitur numeris septem discrimina vocum,

(6,647)iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.

(6,648)Hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,

(6,649)magnanimi heroes, nati melioribus annis,

(6,650)Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.

(6,651)Arma procul currusque virum miratur inanes.

(6,652)Stant terra defixae hastae, passimque soluti

(6,653)per campum pascuntur equi. Quae gratia currum

(6,654)armorumque fuit vivis, quae cura nitentis

(6,655)pascere equos, eadem sequitur tellure repostos.

(6,656)Conspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam

(6,657)vescentis, laetumque choro paeana canentis

(6,658)inter odoratum lauri nemus, unde superne

(6,659)plurimus Eridani per silvam volvitur amnis.

(6,660)Hic manus ob patriam pugnando volnera passi,

(6,661)quique sacerdotes casti, dum vita manebat,

(6,662)quique pii vates et Phoebo digna locuti,

(6,663)inventas aut qui vitam excoluere per artes,

(6,664)quique sui memores alios fecere merendo,

(6,665)omnibus his nivea cinguntur tempora vitta.

(6,666)Quos circumfusos sic est adfata Sybilla,

(6,667)Musaeum ante omnes, medium nam plurima turba

(6,668)hunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis:

(6,669)'Dicite, felices animae, tuque, optime vates,

(6,670)quae regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergo

(6,671)venimus, et magnos Erebi transnavimus amnes.'

(6,672)Atque huic responsum paucis ita reddidit heros:

(6,673)'Nulli certa domus; lucis habitamus opacis,

(6,674)riparumque toros et prata recentia rivis

(6,675)incolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas,

(6,676)hoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.'

(6,677)Dixit, et ante tulit gressum, camposque nitentis

(6,678)desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.

(6,679)At pater Anchises penitus convalle virenti

(6,680)inclusas animas superumque ad lumen ituras

(6,681)lustrabat studio recolens, omnemque suorum

(6,682)forte recensebat numerum carosque nepotes,

(6,683)fataque fortunasque virum moresque manusque.

(6,684)Isque ubi tendentem adversum per gramina videt

(6,685)Aenean, alacris palmas utrasque tetendit,

(6,686)effusaeque genis lacrimae, et vox excidit ore:

(6,687)'Venisti tandem, tuaque exspectata parenti

(6,688)vicit iter durum pietas? Datur ora tueri,

(6,689)nate, tua, et notas audire et reddere voces?

(6,690)Sic equidem ducebam animo rebarque futurum,

(6,691)tempora dinumerans' nec me mea cura fefellit.

(6,692)Quas ego te terras et quanta per aequora vectum

(6,693)accipio! quantis iactatum, nate, periclis!

(6,694)Quam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!'

(6,695)Ille autem: 'Tua me, genitor, tua tristis imago,

(6,696)saepius occurrens, haec limina tendere adegit:

(6,697)stant sale Tyrrheno classes. Da iungere dextram,

(6,698)da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.'

(6,699)Sic memorans, largo fletu simul ora rigabat.

(6,700)Ter conatus ibi collo dare brachia circum,

(6,701)ter frustra comprensa manus effugit imago,

(6,702)[par levibus ventis volucrique simillima somno.]

(6,703)Interea videt Aeneas in valle reducta

(6,704)seclusum nemus et virgulta sonantia silvis,

(6,705)Lethaeumque, domos placidas qui praenatat, amnem.

(6,706)Hunc circum innumerae gentes populique volabant;

(6,707)ac -- velut in pratis ubi apes aestate serena

(6,708)floribus insidunt variis, et candida circum

(6,709)lilia funduntur -- strepit omnis murmure campus.

(6,710)Horrescit visu subito, causasque requirit

(6,711)inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,

(6,712)quive viri tanto complerint agmine ripas.

(6,713)Tum pater Anchises: 'Animae, quibus altera fato

(6,714)corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam

(6,715)securos latices et longa oblivia potant.

(6,716)[Has equidem memorare tibi atque ostendere coram,]

(6,717)iampridem hanc prolem cupio enumerare meorum,

(6,718)quo magis Italia mecum laetere reperta.'

(6,719)'O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est

(6,720)sublimis animas, iterumque ad tarda reverti

(6,721)corpora? Quae lucis miseris tam dira cupido?'

(6,722)'Dicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo'

(6,723)suscipit Anchises, atque ordine singula pandit.

(6,724)'Principio caelum ac terras camposque liquentis

(6,725)lucentemque globum Lunae Titaniaque astra

(6,726)spiritus intus alit, totamque infusa per artus

(6,727)mens agitat molem et magno se corpore miscet.

(6,728)Inde hominum pecudumque genus, vitaeque volantum,

(6,729)et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.

(6,730)Igneus est ollis vigor et caelestis origo

(6,731)seminibus, quantum non noxia corpora tardant,

(6,732)terrenique hebetant artus moribundaque membra.

(6,733)Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras

(6,734)dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.

(6,735)Quin et supremo cum lumine vita reliquit,

(6,736)non tamen omne malum miseris nec funditus omnes

(6,737)corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est

(6,738)multa diu concreta modis inolescere miris.

(6,739)Ergo exercentur poenis, veterumque malorum

(6,740)supplicia expendunt: aliae panduntur inanes

(6,741)suspensae ad ventos; aliis sub gurgite vasto

(6,742)infectum eluitur scelus, aut exuritur igni;

(6,743)quisque suos patimur Manes; exinde per amplum

(6,744)mittimur Elysium, et pauci laeta arva tenemus;

(6,745)donec longa dies, perfecto temporis orbe,

(6,746)concretam exemit labem, purumque relinquit

(6,747)aetherium sensum atque aurai simplicis ignem.

(6,748)Has omnes, ubi mille rotam volvere per annos,

(6,749)Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno,

(6,750)scilicet immemores supera ut convexa revisant,

(6,751)rursus et incipiant in corpora velle reverti.'

(6,752)Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllam

(6,753)conventus trahit in medios turbamque sonantem,

(6,754)et tumulum capit, unde omnes longo ordine possit

(6,755)adversos legere, et venientum discere vultus.

(6,756)'Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur

(6,757)gloria, qui maneant Itala de gente nepotes,

(6,758)inlustris animas nostrumque in nomen ituras,

(6,759)expediam dictis, et te tua fata docebo.

(6,760)Ille, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,

(6,761)proxuma sorte tenet lucis loca, primus ad auras

(6,762)aetherias Italo commixtus sanguine surget,

(6,763)silvius, Albanum nomen, tua postuma proles,

(6,764)quem tibi longaevo serum Lavinia coniunx

(6,765)educet silvis regem regumque parentem,

(6,766)unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.

(6,767)'Proxumus ille Procas, Troianae gloria gentis,

(6,768)et Capys, et Numitor, et qui te nomine reddet

(6,769)Silvius Aeneas, pariter pietate vel armis

(6,770)egregius, si umquam regnandam acceperit Albam.

(6,771)Qui iuvenes! Quantas ostentant, aspice, vires,

(6,772)atque umbrata gerunt civili tempora quercu!

(6,773)Hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,

(6,774)hi Collatinas imponent montibus arces,

(6,775)Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque.

(6,776)Haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.

(6,777)'Quin et avo comitem sese Mavortius addet

(6,778)Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater

(6,779)educet. Viden, ut geminae stant vertice cristae,

(6,780)et pater ipse suo superum iam signat honore?

(6,781)En, huius, nate, auspiciis illa incluta Roma

(6,782)imperium terris, animos aequabit Olympo,

(6,783)septemque una sibi muro circumdabit arces,

(6,784)felix prole virum: qualis Berecyntia mater

(6,785)invehitur curru Phrygias turrita per urbes,

(6,786)laeta deum partu, centum complexa nepotes,

(6,787)omnes caelicolas, omnes supera alta tenentes.

(6,788)'Huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem

(6,789)Romanosque tuos. Hic Caesar et omnis Iuli

(6,790)progenies magnum caeli ventura sub axem.

(6,791)Hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,

(6,792)Augustus Caesar, Divi genus, aurea condet

(6,793)saecula qui rursus Latio regnata per arva

(6,794)Saturno quondam, super et Garamantas et Indos

(6,795)proferet imperium: iacet extra sidera tellus,

(6,796)extra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas

(6,797)axem umero torquet stellis ardentibus aptum.

(6,798)Huius in adventum iam nunc et Caspia regna

(6,799)responsis horrent divom et Maeotia tellus,

(6,800)et septemgemini turbant trepida ostia Nili.

(6,801)Nec vero Alcides tantum telluris obivit,

(6,802)fixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi

(6,803)pacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu;

(6,804)nec, qui pampineis victor iuga flectit habenis,

(6,805)Liber, agens celso Nysae de vertice tigres.

(6,806)aut dubitamus adhuc virtute extendere vires,

(6,807)aut metus Ausonia prohibet consistere terra?

(6,808)'Quis procul ille autem ramis insignis olivae

(6,809)sacra ferens? Nosco crines incanaque menta

(6,810)regis Romani, primus qui legibus urbem

(6,811)fundabit, Curibus parvis et paupere terra

(6,812)missus in imperium magnum. Cui deinde subibit,

(6,813)otia qui rumpet patriae residesque movebit

(6,814)Tullus in arma viros et iam desueta triumphis

(6,815)agmina. Quem iuxta sequitur iactantior Ancus,

(6,816)nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.

(6,817)Vis et Tarquinios reges, animamque superbam

(6,818)ultoris Bruti, fascesque videre receptos?

(6,819)Consulis imperium hic primus saevasque secures

(6,820)accipiet, natosque pater nova bella moventes

(6,821)ad poenam pulchra pro libertate vocabit.

(6,822)Infelix, utcumque ferent ea facta minores,

(6,823)vincet amor patriae laudumque immensa cupido.

(6,824)Quin Decios Drusosque procul saevumque securi

(6,825)aspice Torquatum et referentem signa Camillum.

(6,826)Illae autem, paribus quas fulgere cernis in armis,

(6,827)concordes animae nunc et dum nocte premuntur,

(6,828)heu quantum inter se bellum, si lumina vitae

(6,829)attigerint, quantas acies stragemque ciebunt!

(6,830)Aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci

(6,831)descendens, gener adversis instructus Eois.

(6,832)Ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella,

(6,833)neu patriae validas in viscera vertite vires;

(6,834)tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,

(6,835)proice tela manu, sanguis meus! --

(6,836)'Ille triumphata Capitolia ad alta Corintho

(6,837)victor aget currum, caesis insignis Achivis.

(6,838)Eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas,

(6,839)ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,

(6,840)ultus avos Troiae, templa et temerata Minervae.

(6,841)Quis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat?

(6,842)Quis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli,

(6,843)Scipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem

(6,844)Fabricium vel te sulco Serrane, serentem?

(6,845)quo fessum rapitis, Fabii? Tu Maxumus ille es,

(6,846)unus qui nobis cunctando restituis rem.

(6,847)Excudent alii spirantia mollius aera,

(6,848)credo equidem, vivos ducent de marmore voltus,

(6,849)orabunt causas melius, caelique meatus

(6,850)describent radio, et surgentia sidera dicent:

(6,851)tu regere imperio populos, Romane, memento;

(6,852)hae tibi erunt artes; pacisque imponere morem,

(6,853)parcere subiectis, et debellare superbos.'

(6,854)Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:

(6,855)'Aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis

(6,856)ingreditur, victorque viros supereminet omnes!

(6,857)Hic rem Romanam, magno turbante tumultu,

(6,858)sistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem,

(6,859)tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.'

(6,860)Atque hic Aeneas; una namque ire videbat

(6,861)egregium forma iuvenem et fulgentibus armis,

(6,862)sed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu:

(6,863)'Quis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?

(6,864)Filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?

(6,865)Quis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso!

(6,866)Sed nox atra caput tristi circumvolat umbra.'

(6,867)Tum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis:

(6,868)'O gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;

(6,869)ostendent terris hunc tantum fata, neque ultra

(6,870)esse sinent. Nimium vobis Romana propago

(6,871)visa potens, Superi, propria haec si dona fuissent.

(6,872)Quantos ille virum magnam Mavortis ad urbem

(6,873)campus aget gemitus, vel quae, liberine, videbis

(6,874)funera, cum tumulum praeterlabere recentem!

(6,875)Nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos

(6,876)in tantum spe tollet avos, nec Romula quondam

(6,877)ullo se tantum tellus iactabit alumno.

(6,878)Heu pietas, heu prisca fides, invictaque bello

(6,879)dextera! Non illi se quisquam impune tulisset

(6,880)obvius armato, seu cum pedes iret in hostem,

(6,881)seu spumantis equi foderet calcaribus armos.

(6,882)Heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,

(6,883)tu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis,

(6,884)purpureos spargam flores, animamque nepotis

(6,885)his saltem adcumulem donis, et fungar inani

(6,886)munere' -- Sic tota passim regione vagantur

(6,887)aeris in campis latis, atque omnia lustrant.

(6,888)Quae postquam Anchises natum per singula duxit,

(6,889)incenditque animum famae venientis amore,

(6,890)exin bella viro memorat quae deinde gerenda,

(6,891)Laurentisque docet populos urbemque Latini,

(6,892)et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.

(6,893)Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur

(6,894)cornea, qua veris facilis datur exitus umbris;

(6,895)altera candenti perfecta nitens elephanto,

(6,896)sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.

(6,897)His ubi tum natum Anchises unaque Sibyllam

(6,898)prosequitur dictis, portaque emittit eburna,

(6,899)ille viam secat ad naves sociosque revisit:

(6,900)tum se ad Caietae recto fert litore portum.

(6,901)[Ancora de prora iacitur, stant litore puppes.]

(7,1)Tu quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix,

(7,2)aeternam moriens famam, Caieta, dedisti;

(7,3)et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen

(7,4)Hesperia in magna, siqua est ea gloria, signat.

(7,5)At pius exsequiis Aeneas rite solutis,

(7,6)aggere composito tumuli, postquam alta quierunt

(7,7)aequora, tendit iter velis portumque relinquit.

(7,8)Adspirant aurae in noctem nec candida cursus

(7,9)Luna negat, splendet tremulo sub lumine pontus.

(7,10)Proxima Circaeae raduntur litora terrae,

(7,11)dives inaccessos ubi Solis filia lucos

(7,12)adsiduo resonat cantu tectisque superbis

(7,13)urit odoratam nocturna in lumina cedrum,

(7,14)arguto tenuis percurrens pectine telas.

(7,15)Hinc exaudiri gemitus iraeque leonum

(7,16)vincla recusantum et sera sub nocte rudentum,

(7,17)saetigerique sues atque in praesaepibus ursi

(7,18)saevire ac formae magnorum ululare luporum,

(7,19)quos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis

(7,20)induerat Circe in voltus ac terga ferarum.

(7,21)Quae ne monstra pii paterentur talia Troes

(7,22)delati in portus neu litora dira subirent,

(7,23)Neptunus ventis implevit vela secundis

(7,24)atque fugam dedit et praeter vada fervida vexit.

(7,25)Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto

(7,26)Aurora in roseis fulgebat lutea bigis:

(7,27)cum venti posuere omnisque repente resedit

(7,28)flatus et in lento luctantur marmore tonsae.

(7,29)Atque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum

(7,30)prospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno.

(7,31)verticibus rapidis et multa flavus arena

(7,32)in mare prorumpit. Variae circumque supraque

(7,33)adsuetae ripis volucres et fluminis alveo

(7,34)aethera mulcebant cantu lucoque volabant.

(7,35)flectere iter sociis terraeque advertere proras

(7,36)imperat et laetus fluvio succedit opaco.

(7,37)Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum,

(7,38)quis Latio antiquo fuerit status, advena classem

(7,39)cum primum Ausoniis exercitus appulit oris,

(7,40)expediam et primae revocabo exordia pugnae.

(7,41)tu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella,

(7,42)dicam acies actosque animis in funera reges

(7,43)Tyrrhenamque manum totamque sub arma coactam

(7,44)Hesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo,

(7,45)maius opus moveo. Rex arva Latinus et urbes

(7,46)iam senior longa placidas in pace regebat.

(7,47)Hunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica

(7,48)accipimus, Fauno Picus pater isque parentem

(7,49)te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor.

(7,50)filius huic fato divom prolesque virilis

(7,51)nulla fuit primaque oriens erepta iuventa est.

(7,52)Sola domum et tantas servabat filia sedes,

(7,53)iam matura viro, iam plenis nubilis annis.

(7,54)Multi illam magno e Latio totaque petebant

(7,55)Ausonia. Petit ante alios pulcherrimus omnis

(7,56)Turnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx

(7,57)adiungi generum miro properabat amore;

(7,58)sed variis portenta deum terroribus obstant.

(7,59)Laurus erat tecti medio in penetralibus altis,

(7,60)sacra comam multosque metu servata per annos,

(7,61)quam pater inventam, primas cum conderet arces,

(7,62)ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus

(7,63)Laurentisque ab ea nomen posuisse colonis.

(7,64)Huius apes summum densae (mirabile dictu),

(7,65)stridore ingenti liquidum trans aethera vectae,

(7,66)obsedere apicem, ex pedibus per mutua nexis

(7,67)examen subitum ramo frondente pependit.

(7,68)Continuo vates: 'Externum cernimus,' inquit,

(7,69)'adventare virum et partis petere agmen easdem

(7,70)partibus ex isdem et summa dominarier arce.'

(7,71)Praeterea, castis adolet dum altaria taedis

(7,72)et iuxta genitorem adstat Lavinia virgo,

(7,73)visa (nefas) longis comprendere crinibus ignem,

(7,74)[atque omnem ornatum flamma crepitante cremari]

(7,75)regalisque accensa comas, accensa coronam

(7,76)insignem gemmis, tum fumida lumine fulvo

(7,77)involvi ac totis Volcanum spargere tectis.

(7,78)Id vero horrendum ac visu mirabile ferri:

(7,79)namque fore inlustrem fama fatisque canebant

(7,80)ipsam, sed populo magnum portendere bellum.

(7,81)At rex sollicitus monstris oracula Fauni,

(7,82)fatidici; genitoris, adit lucosque sub alta

(7,83)consulit Albunea, nemorum quae maxima sacro

(7,84)fonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim.

(7,85)Hinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus

(7,86)in dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos

(7,87)Cum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti

(7,88)pellibus incubuit stratis somnosque petivit,

(7,89)multa modis simulacra videt volitantia miris

(7,90)et varias audit voces fruiturque deorum

(7,91)couloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis.

(7,92)Hic et tum pater ipse petens responsa Latinus

(7,93)centum lanigeras mactabat rite bidentis

(7,94)atque harum effultus tergo stratisque iacebat

(7,95)velleribus: subita ex alto vox reddita luco est:

(7,96)'Ne pete conubiis natam sociare Latinis,

(7,97)O mea progenies, thalamis neu crede paratis:

(7,98)externi venient generi, qui sanguine nostrum

(7,99)nomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotes

(7,100)omnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens

(7,101)aspicit Oceanum, vertique regique videbunt.'

(7,102)Haec responsa patris Fauni monitusque silenti

(7,103)nocte datos non ipse suo premit ore Latinus,

(7,104)sed circum late volitans iam Fama per urbes

(7,105)Ausonias tulerat, cum Laomedontia pubes

(7,106)gramineo ripae religavit ab aggere classem.

(7,107)Aeneas primique duces et pulcher Iulus

(7,108)corpora sub ramis deponunt arboris altae

(7,109)instituuntque dapes et adorea liba per herbam

(7,110)subiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat)

(7,111)et Cereale solum pomis agrestibus augent.

(7,112)Consumptis hic forte aliis ut vertere morsus

(7,113)exiguam in Cererem penuria adegit edendi

(7,114)et violare manu malisque audacibus orbem

(7,115)fatalis crusti patulis nec parcere quadris:

(7,116)'Heus ! etiam mensas consumimus,' inquit Iulus,

(7,117)nec plura adludens. Ea vox audita laborum

(7,118)prima tulit finem, primamque loquentis ab ore

(7,119)eripuit pater ac stupefactus numine pressit.

(7,120)Continuo: 'Salve fatis mihi debita tellus

(7,121)vosque,' ait, 'O fidi Troiae salvete penates:

(7,122)hic domus, haec patria est. Genitor mihi talia namque

(7,123)(nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit:

(7,124)cum te, nate, fames ignota ad litora vectum

(7,125)accisis coget dapibus consumere mensas,

(7,126)tum sperare domos defessus ibique memento

(7,127)prima locare manu molirique aggere tecta.

(7,128)Haec erat illa fames; haec nos suprema manebat,

(7,129)exiliis positura modum.

(7,130)Quare agite et primo laeti cum lumine solis

(7,131)quae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis,

(7,132)vestigemus et a portu diversa petamus.

(7,133)Nunc pateras libate Iovi precibusque vocate

(7,134)Anchisen genitorem, et vina reponite mensis.'

(7,135)Sic deinde effatus frondenti tempora ramo

(7,136)implicat et geniumque loci primamque deorum

(7,137)Tellurem nymphasque et adhuc ignota precatur

(7,138)flumina, tum Noctem Noctisque orientia signa

(7,139)Idaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matrem

(7,140)invocat et duplicis caeloque ereboque parentis.

(7,141)Hic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto

(7,142)intonuit radiisque ardentem lucis et auro

(7,143)ipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem.

(7,144)Diditur hic subito Troiana per agmina rumor

(7,145)advenisse diem, quo debita moenia condant.

(7,146)Certatim instaurant epulas atque omine magno

(7,147)crateras laeti statuunt et vina coronant.

(7,148)Postera cum prima lustrabat lampade terras

(7,149)orta dies, urbem et finis et litora gentis

(7,150)diversi explorant: haec fontis stagna Numici,

(7,151)hunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos.

(7,152)Tum satus Anchisa delectos ordine ab omni

(7,153)centum oratores augusta ad moenia regis

(7,154)ire iubet, ramis velatos Palladis omnis,

(7,155)donaque ferre viro pacemque exposcere Teucris.

(7,156)Haud mora, festinant iussi rapidisque feruntur

(7,157)passibus. Ipse humili designat moenia fossa

(7,158)moliturque locum primasque in litore sedes

(7,159)castrorum in morem pinnis atque aggere cingit.

(7,160)Iamque iter emensi turris ac tecta Latinorum

(7,161)ardua cernebant iuvenes muroque subibant.

(7,162)Ante urbem pueri et primaevo flore iuventus

(7,163)exercentur equis domitantque in pulvere currus

(7,164)aut acris tendunt arcus aut lenta lacertis

(7,165)spicula contorquent cursuque ictuque lacessunt:

(7,166)cum praevectus equo longaevi regis ad auris

(7,167)nuntius ingentis ignota in veste reportat

(7,168)advenisse viros. Ille intra tecta vocari

(7,169)imperat et solio medius consedit avito.

(7,170)Tectum augustum ingens. centum sublime columnis,

(7,171)urbe fuit summa, Laurentis regia Pici,

(7,172)horrendum silvis et religione parentum.

(7,173)Hic sceptra accipere et primos attollere fasces

(7,174)regibus omen erat, hoc illis curia templum,

(7,175)hae sacris sedes epulis, hic ariete caeso

(7,176)perpetuis soliti patres considere mensis.

(7,177)Quin etiam veterum effigies ex ordine avorum

(7,178)antiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus

(7,179)vitisator, curvam servans sub imagine falcem,

(7,180)Saturnusque senex Ianique bifrontis imago

(7,181)vestibulo astabant, aliique ab origine reges

(7,182)Martiaque ob patriam pugnando volnera passi.

(7,183)Multaque praeterea sacris in postibus arma,

(7,184)captivi pendent currus curvaeque secures

(7,185)et cristae capitum et portarum ingentia claustra

(7,186)spiculaque clipeique ereptaque rostra carinis.

(7,187)Ipse Quirinali lituo parvaque sedebat

(7,188)succinctus trabea laevaque ancile gerebat

(7,189)Picus, equum domitor; quem capta cupidine coniunx

(7,190)aurea percussum virga versumque venenis

(7,191)fecit avem Circe sparsitque coloribus alas.

(7,192)Tali intus templo divom patriaque Latinus

(7,193)sede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit,

(7,194)atque haec ingressis placido prior edidit ore:

(7,195)'Dicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem

(7,196)et genus, auditique advertitis aequore cursum),

(7,197)quid petitis ? Quae causa rates aut cuius egentis

(7,198)litus ad Ausonium tot per vada caerula vexit?

(7,199)Sive errore viae seu tempestatibus acti,

(7,200)qualia multa mari nautae patiuntur in alto,

(7,201)fluminis intrastis ripas portuque sedetis,

(7,202)ne fugite hospitium neve ignorate Latinos

(7,203)Saturni gentem, haud vinclo nec legibus aequam,

(7,204)sponte sua veterisque dei se more tenentem.

(7,205)Atque equidem memini (fama est obscurior annis)

(7,206)Auruncos ita ferre senes, his ortus ut agris

(7,207)Dardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbes

(7,208)Threiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur.

(7,209)Hinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum,

(7,210)aurea nunc solio stellantis regia caeli

(7,211)accipit et numerum divorum altaribus auget.'

(7,212)Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus:

(7,213)Rex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos,

(7,214)atra subegit hiemps vestris succedere terris

(7,215)nec sidus regione viae litusve fefellit:

(7,216)consilio hanc omnes animisque volentibus urbem,

(7,217)adferimur, pulsi regnis, quae maxima quondam

(7,218)extremo veniens Sol aspiciebat Olympo.

(7,219)Ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes

(7,220)gaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema,

(7,221)Troius Aeneas, tua nos ad limina misit.

(7,222)Quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis

(7,223)tempestas ierit campos, quibus actus uterque

(7,224)Europae atque Asiae fatis concurrerit orbis,

(7,225)audiit et siquem tellus extrema refuso

(7,226)summovet oceano et siquem extenta plagarum

(7,227)quattuor in medio dirimit plaga solis iniqui.

(7,228)Diluvio ex illo tot vasta per aequora vecti

(7,229)dis sedem exiguam patriis litusque rogamus

(7,230)innocuum et cunctis undamque auramque patentem.

(7,231)Non erimus regno indecores, nec vestra feretur

(7,232)fama levis tantique abolescet gratia facti,

(7,233)nec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit.

(7,234)Fata per Aeneae iuro dextramque potentem

(7,235)sive fide seu quis bello est expertus et armis:

(7,236)multi nos populi, multae (ne temne, quod ultro

(7,237)praeferimus manibus vittas ac verba precantia)

(7,238)et petiere sibi et voluere adiungere gentes;

(7,239)sed nos fata deum vestras exquirere terras

(7,240)imperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus;

(7,241)huc repetit iussisque ingentibus urguet Apollo

(7,242)Tyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici.

(7,243)Dat tibi praeterea fortunae parva prioris

(7,244)munera, reliquias Troia ex ardente receptas.

(7,245)Hoc pater Anchises auro libabat ad aras;

(7,246)hoc Priami gestamen erat, cum iura vocatis

(7,247)more daret populis, sceptrumque sacerque tiaras

(7,248)Iliadumque labor vestes.'

(7,249)Talibus Ilionei dictis defixa Latinus

(7,250)obtutu tenet ora soloque immobilis haeret

(7,251)intentos volvens oculos. Nec purpura regem

(7,252)picta movet nec sceptra movent Priameia tantum,

(7,253)quantum in conubio natae thalamoque moratur,

(7,254)et veteris Fauni voluit sub pectore sortem,

(7,255)hunc illum fatis externa ab sede profectum

(7,256)portendi generum paribusque in regna vocari

(7,257)auspiciis, huic progeniem virtute futuram

(7,258)egregiam et totum quae viribus occupet orbem.

(7,259)tandem laetus ait: 'Di nostra incepta secundent

(7,260)auguriumque suum; dabitur, Troiane, quod optas,

(7,261)mullera nec sperno. Non vobis rege Latino

(7,262)divitis uber agri Troiaeve opulentia deerit.

(7,263)Ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est,

(7,264)si iungi hospitio properat sociusque vocari,

(7,265)adveniat voltus neve exhorrescat amicos:

(7,266)illi pacis erit dextram tetigisse tyranni.

(7,267)vos contra regi mea nunc mandata referte.

(7,268)Est mihi nata, viro gentis quam iungere nostrae

(7,269)non patrio ex adyto sortes, non plurima caelo

(7,270)monstra sinunt: generos externis adfore ab oris,

(7,271)hoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum

(7,272)nomen in astra ferant. Hunc illum poscere fata

(7,273)et reor et, siquid veri mens augurat, opto.'

(7,274)haec effatus equos numero pater eligit omni

(7,275)(stabant ter centum nitidi in praesaepibus altis):

(7,276)omnibus extemplo Teucris iubet ordine duci

(7,277)instratos ostro alipedes pictisque tapetis;

(7,278)aurea pectoribus demissa monilia pendent,

(7,279)tecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum;

(7,280)absenti Aeneae currunt geminosque iugalis

(7,281)semine ab aetherio, spirantis naribus ignem,

(7,282)illorum de gente, patri quos daedala Circe

(7,283)supposita de matre nothos furata creavit.

(7,284)Talibus Aeneadae donis dictisque Latini

(7,285)sublimes in equis redeunt pacemque reportant.

(7,286)Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis

(7,287)saeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat,

(7,288)et laetum Aenean classemque ex aethere longe

(7,289)Dardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno.

(7,290)moliri iam tecta videt, iam fidere terrae,

(7,291)deseruisse rates: stetit acri fixa dolore.

(7,292)Tum quassans caput haec effundit pectore dicta:

(7,293)'Heu stirpem invisam et fatis contraria nostris

(7,294)fata Phrygum ! Num Sigeis occumbere campis,

(7,295)num capti potuere capi, num incensa cremavit

(7,296)Troia viros ? Medias acies mediosque per ignis

(7,297)invenere viam. At, credo, mea numina tandem

(7,298)fessa iacent odiis aut exsaturata quievi.

(7,299)Quin etiam patria excussos infesta per undas

(7,300)ausa sequi et profugis toto me opponere ponto !

(7,301)Absumptae in Teucros vires caelique marisque.

(7,302)Quid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis

(7,303)profuit? Optato conduntur Thybridis alveo,

(7,304)securi pelagi atque mei. Mars perdere gentem

(7,305)immanem Lapithum valuit, concessit in iras

(7,306)ipse deum antiquam genitor Calydona Dianae,

(7,307)quod scelus aut Lapithis tantum aut Calydona merentem?

(7,308)Ast ego magna Iovis coniunx, nil linquere inausum

(7,309)quae potui infelix, quae memet in omnia verti,

(7,310)vincor ab Aenea. Quod si mea numina non sunt

(7,311)magna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est:

(7,312)flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.

(7,313)Non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis,

(7,314)atque immota manet fatis Lavinia coniunx:

(7,315)at trahere atque moras tantis licet addere rebus,

(7,316)at licet amborum populos exscindere regum.

(7,317)Hac gener atque socer coeant mercede suorum:

(7,318)sanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo,

(7,319)et Bellona manet te pronuba. Nec face tantum

(7,320)Cisseis praegnans ignis enixa iugalis

(7,321)quin idem Veneri partus suus et Paris alter

(7,322)funestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.'

(7,323)Haec ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit:

(7,324)luctificam Allecto dirarum ab sede dearum

(7,325)infernisque ciet tenebris, cui tristia bella

(7,326)iraeque insidiaeque et crimina noxia cordi.

(7,327)Odit et ipse pater Pluton, odere sorores

(7,328)Tartareae monstrum: tot sese vertit in ora,

(7,329)tam saevae facies, tot pullulat atra colubris.

(7,330)Quam Iuno his acuit verbis ac talia fatur:

(7,331)'Hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem,

(7,332)hanc operam, ne noster honos infractave cedat

(7,333)fama loco, neu conubiis ambire Latinum

(7,334)Aeneadae possint Italosve obsidere finis.

(7,335)Tu potes unanimos armare in proelia fratres

(7,336)atque odiis versare domos, tu verbera tectis

(7,337)funereasque inferre faces, tibi nomina mille,

(7,338)mille nocendi artes. Fecundum concute pectus,

(7,339)disice compositam pacem, sere crimina belli:

(7,340)arma velit poscatque simul rapiatque inventus.'

(7,341)Exin Gorgoneis Allecto infecta venenis

(7,342)principio Latium et Laurentis tecta tyranni

(7,343)celsa petit tacitumque obsedit limen Amatae,

(7,344)quam super adventu Teucrum Turnique hymenaeis

(7,345)femineae ardentem curaeque iraeque coquebant.

(7,346)Huic dea caeruleis unum de crinibus anguem

(7,347)conicit inque sinum praecordia ad intuma subdit,

(7,348)quo furibunda domum monstro permisceat omnem.

(7,349)Ille inter vestes et levia pectora lapsus

(7,350)volvitur attactu nullo fallitque furentem,

(7,351)vipeream inspirans animam: fit tortile collo

(7,352)aurum ingens coluber, fit longae taenia vittae

(7,353)innectitque comas, et membris lubricus errat.

(7,354)Ac dum prima lues udo sublapsa veneno

(7,355)pertemptat sensus atque ossibus implicat ignem

(7,356)necdum animus toto percepit pectore flammam,

(7,357)mollius et solito matrum de more locuta est,

(7,358)multa super nata lacrimans Phrygiisque hymenaeis:

(7,359)'Exsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris,

(7,360)O genitor, nec te miseret gnataeque tuique ?

(7,361)Nec matris miseret, quam primo aquilone relinquet

(7,362)perfidus alta petens abducta virgine praedo?

(7,363)An non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor

(7,364)Ledaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes ?

(7,365)Quid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorum

(7,366)et consanguineo totiens data dextera Turno?

(7,367)Si gener externa petitur de gente Latinis

(7,368)idque sedet Faunique premunt te iussa parentis,

(7,369)omnem equidem sceptris terram quae libera nostris

(7,370)dissidet, externam reor et sic dicere divos.

(7,371)Et Turno, si prima domus repetatur origo,

(7,372)Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.'

(7,373)His ubi nequiquam dictis experta Latinum

(7,374)contra stare videt penitusque in viscera lapsum

(7,375)serpentis furiale malum totamque pererrat,

(7,376)tum vero infelix, ingentibus excita monstris,

(7,377)immensam sine more furit lymphata per urbem.

(7,378)Ceu quondam torto volitans sub verbere turbo,

(7,379)quem pueri magno in gyro vacua atria circum

(7,380)intenti ludo exercent; ille actus habena

(7,381)curvatis fertur spatiis; stupet inscia supra

(7,382)inpubesque manus, mirata volubile buxum;

(7,383)dant animos plagae: non cursu segnior illo

(7,384)per medias urbes agitur populosque feroces.

(7,385)Quin etiam in silvas, simulato numine Bacchi,

(7,386)maius adorta nefas maioremque orsa furorem

(7,387)evolat et natam frondosis montibus abdit,

(7,388)quo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur,

(7,389)Euhoe Bacche, fremens, solum te virgine dignum

(7,390)vociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos,

(7,391)te lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem.

(7,392)Fama volat, furiisque accensas pectore matres

(7,393)idem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta:

(7,394)deseruere domos, ventis dant colla comasque,

(7,395)ast aliae tremulis ululatibus aethera complent,

(7,396)pampineasque gerunt incinctae pellibus hastas;

(7,397)ipsa inter medias flagrantem fervida pinum

(7,398)sustinet ac natae Turnique canit hymenaeos,

(7,399)sanguineam torquens aciem, torvumque repente

(7,400)clamat: 'Io matres, audite, ubi quaeque, Latinae:

(7,401)Siqua piis animis manet infelicis Amatae

(7,402)gratia, si iuris materni cura remordet,

(7,403)solvite crinalis vittas, capite orgia mecum.'

(7,404)Talem inter silvas, inter deserta ferarum,

(7,405)reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi.

(7,406)Postquam visa satis primos acuisse furores

(7,407)consiliumque omnemque domum vertisse Latini,

(7,408)protinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis

(7,409)audacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem

(7,410)Acrisioneis Danae fundasse colonis,

(7,411)praecipiti delata noto. Locus Ardea quondam

(7,412)dictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen,

(7,413)sed fortuna fuit; tectis hic Turnus in altis

(7,414)iam mediam nigra carpebat nocte quietem.

(7,415)Allecto torvam faciem et furialia membra

(7,416)exuit, in vultus sese transformat anilis;

(7,417)et frontem obscenam rugis arat, induit albos

(7,418)cum vitta crinis, tum ramum innectit olivae;

(7,419)fit Calybe Iunonis anus templique sacerdos

(7,420)et iuveni ante oculos his se cum vocibus offert:

(7,421)'Turne, tot incassum fusos patiere labores

(7,422)et tua Dardaniis transcribi sceptra colonis?

(7,423)Rex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes

(7,424)abnegat, externusque in regnum quaeritur heres.

(7,425)I nunc, ingratis offer te, inrise, periclis;

(7,426)Tyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos.

(7,427)Haec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres,

(7,428)ipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit.

(7,429)Quare age et armari pubem portisque moveri

(7,430)laetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchro

(7,431)consedere duces pictasque exure carinas.

(7,432)Caelestum vis magna iubet. Rex ipse Latinus,

(7,433)ni dare coniugium et dicto parere fatetur,

(7,434)sentiat et tandem Turnum experiatur in armis.'

(7,435)Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissim

(7,436)ore refert: 'Classis invectas Thybridis undam

(7,437)non, ut rere, meas effugit nuntius auris.

(7,438)Ne tantos mihi finge metus; nec regia Iuno

(7,439)inmemor est nostri.

(7,440)Sed te victa situ verique effeta senectus,

(7,441)o mater, curis nequiquam exercet et arma

(7,442)regum inter falsa vatem formidine ludit.

(7,443)Cura tibi divom effigies et templa tueri:

(7,444)bella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.'

(7,445)Talibus Allecto dictis exarsit in iras,

(7,446)at iuveni oranti subitus tremor occupat artus,

(7,447)deriguere oculi: tot Erinys sibilat hydris

(7,448)tantaque se facies aperit; tum flammea torquens

(7,449)lumina cunctantem et quaerentem dicere plura

(7,450)reppulit et geminos erexit crinibus anguis

(7,451)verberaque insonuit rabidoque haec addidit ore:

(7,452)'En ego victa situ, quam veri effeta senectus

(7,453)arma inter regum falsa formidine ludit.

(7,454)Respice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum,

(7,455)bella manu letumque gero.'

(7,456)Sic effata facem iuveni coniecit et atro

(7,457)lumine fumantis fixit sub pectore taedas.

(7,458)Olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus

(7,459)perfundit toto proruptus corpore sudor;

(7,460)arma amens fremit, arma toro tectisque requirit;

(7,461)saevit amor ferri et scelerata insania belli,

(7,462)ira super: magno veluti cum flamma sonore

(7,463)virgea suggeritur costis undantis aeni

(7,464)exsultantque aestu latices, furit intus aquai

(7,465)fumidus atque alte spumis exuberat amnis,

(7,466)nec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras.

(7,467)Ergo iter ad regem polluta pace Latinum

(7,468)indicit primis iuvenum et iubet arma parari,

(7,469)tutari Italiam, detrudere finibus hostem:

(7,470)se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque.

(7,471)Haec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit,

(7,472)certatim sese Rutuli exhortantur in arma:

(7,473)hunc decus egregium formae movet atque iuventae,

(7,474)hunc atavi reges, hunc claris dextera factis.

(7,475)Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet,

(7,476)Allecto in Teucros Stygiis se concitat alis,

(7,477)arte nova speculata locum, quo litore pulcher

(7,478)insidiis cursuque feras agitabat Iulus.

(7,479)Hic subitam canibus rabiem Cocytia virgo

(7,480)obicit et noto naris contingit odore,

(7,481)ut cervum ardentes agerent; quae prima laborum

(7,482)causa fuit belloque animos accendit agrestis.

(7,483)Cervus erat forma praestanti et cornibus ingens,

(7,484)Tyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum

(7,485)nutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent

(7,486)armenta et late custodia credita campi.

(7,487)Adsuetum imperiis soror omni Silvia cura

(7,488)mollibus intexens ornabat cornua sertis

(7,489)pectebatque ferum puroque in fonte lavabat.

(7,490)Ille, manum patiens mensaeque adsuetus erili,

(7,491)errabat silvis rursusque ad limina nota

(7,492)ipse domum sera quamvis se nocte ferebat.

(7,493)Hunc procul errantem rabidae venantis Iuli

(7,494)commovere canes, fluvio cum forte secundo

(7,495)deflueret ripaque aestus viridante levaret.

(7,496)Ipse etiam, eximiae laudis succensus amore,

(7,497)Ascanius curvo direxit spicula cornu;

(7,498)nec dextrae erranti deus afuit, actaque multo

(7,499)perque uterum sonitu perque ilia venit harundo.

(7,500)Saucius at quadrupes nota intra tecta refugit

(7,501)successitque gemens stabulis questuque cruentus

(7,502)atque imploranti similis tectum omne replebat.

(7,503)Silvia prima soror, palmis percussa lacertos,

(7,504)auxilium vocat et duros conclamat agrestis.

(7,505)Olli, pestis enim tacitis latet aspera silvis,

(7,506)inprovisi adsunt, hic torre armatus obusto,

(7,507)stipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertum

(7,508)rimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus,

(7,509)quadrifidam quercum cuneis ut forte coactis

(7,510)scindebat, rapta spirans immane securi.

(7,511)At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi

(7,512)ardua tecta petit stabuli et de culmine summo

(7,513)pastorale canit signum cornuque recurvo

(7,514)Tartaream intendit vocem, qua protinus omne

(7,515)contremuit nemus et silvae insonuere profundae;

(7,516)audiit et Triviae longe lacus, audiit amnis

(7,517)sulfurea Nar albus aqua fontesque Velini,

(7,518)et trepidae matres pressere ad pectora natos.

(7,519)Tum vero ad vocem celeres, qua bucina signum

(7,520)dira dedit, raptis concurrunt undique telis

(7,521)indomiti agricolae; nec non et Troia pubes

(7,522)Ascanio auxilium castris effundit apertis.

(7,523)Direxere acies. Non iam certamine agresti,

(7,524)stipitibus duris agitur sudibusve praeustis,

(7,525)sed ferro ancipiti decernunt atraque late

(7,526)horrescit strictis seges ensibus aeraque fulgent

(7,527)sole lacessita et lucem sub nubila iactant:

(7,528)fluctus uti primo coepit cum albescere vento,

(7,529)paulatim sese tollit mare et altius undas

(7,530)erigit, inde imo consurgit ad aethera fundo.

(7,531)Hic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta,

(7,532)natorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo,

(7,533)sternitur; haesit enim sub gutture volnus et udae

(7,534)vocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam.

(7,535)Corpora multa virum circa seniorque Galaesus,

(7,536)dum paci medium se offert, iustissimus unus

(7,537)qui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis:

(7,538)quinque greges illi balantum, quina redibant

(7,539)armenta, et terram centum vertebat aratris.

(7,540)Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur,

(7,541)promissi dea facta potens, ubi sanguine bellum

(7,542)imbuit et primae commisit funera pugnae,

(7,543)deserit Hesperiam et caeli convexa per auras

(7,544)Iunonem victrix adfatur voce superba:

(7,545)'En, perfecta tibi bello discordia tristi:

(7,546)dic in amicitiam coeant et foedera iungant.

(7,547)Quando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros,

(7,548)hoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas:

(7,549)finitimas in bella feram rumoribus urbes

(7,550)accendamque animos insani Martis amore,

(7,551)undique ut auxilio veniunt; spargam arma per agros.'

(7,552)Tum contra Iuno; 'Terrorum et fraudis abunde est;

(7,553)stant belli causae, pugnatur comminus armis,

(7,554)quae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma.

(7,555)Talia coniugia et talis celebrent hymenaeos

(7,556)egregium Veneris genus et rex ipse Latinus.

(7,557)Te super aetherias errare licentius auras

(7,558)haud pater ille velit, summi regnator Olympi:

(7,559)cede locis; ego, siqua super fortuna laborum est,

(7,560)ipsa regam.' Talis dederat Saturnia voces.

(7,561)Illa autem attollit stridentis anguibus alas

(7,562)Cocytique petit sedem, supera ardua linquens.

(7,563)Est locus Italiae medio sub montibus altis,

(7,564)nobilis et fama multis memoratus in oris,

(7,565)Amsancti valles: densis hunc frondibus atrum

(7,566)urguet utrimque latus nemoris, medioque fragosus

(7,567)dat sonitum saxis et torto vertice torrens.

(7,568)Hic specus horrendum et saevi spiracula Ditis

(7,569)monstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago

(7,570)pestiferas aperit fauces, quis condita Erinys,

(7,571)invisum numen, terras caelumque levabat.

(7,572)Nec minus interea extremam Saturnia bello

(7,573)imponit regina manum. Ruit omnis in urbem

(7,574)pastorum ex acie numerus caesosque reportant

(7,575)Almonem puerum foedatique ora Galaesi

(7,576)implorantque deos obtestanturque Latinum.

(7,577)Turnus adest medioque in crimine caedis et igni

(7,578)terrorem ingeminat: Teucros in regna vocari,

(7,579)stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli.

(7,580)Tum quorum attonitae Baccho nemora avia matres

(7,581)insultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae),

(7,582)undique collecti coeunt Martemque fatigant.

(7,583)Ilicet infandum cuncti contra omina bellum,

(7,584)contra fata deum perverso numine poscunt,

(7,585)certatim regis circumstant tecta Latini.

(7,586)Ille velut pelagi rupes immota resistit,

(7,587)ut pelagi rupes magno veniente fragore,

(7,588)quae sese multis circum latrantibus undis

(7,589)mole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum