domum

index

(1,1)Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris

(1,2)Italiam, fato profugus, Laviniaque venit

(1,3)litora, multum ille et terris iactatus et alto

(1,4)vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;

(1,5)multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,

(1,6)inferretque deos Latio, genus unde Latinum,

(1,7)Albanique patres, atque altae moenia Romae.

(1,8)Musa, mihi causas memora, quo numine laeso,

(1,9)quidve dolens, regina deum tot volvere casus

(1,10)insignem pietate virum, tot adire labores

(1,11)impulerit. Tantaene animis caelestibus irae?

(1,12)Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni,

(1,13)Karthago, Italiam contra Tiberinaque longe

(1,14)ostia, dives opum studiisque asperrima belli;

(1,15)quam Iuno fertur terris magis omnibus unam

(1,16)post habita coluisse Samo; hic illius arma,

(1,17)hic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,

(1,18)si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.

(1,19)Progeniem sed enim Troiano a sanguine duci

(1,20)audierat, Tyrias olim quae verteret arces;

(1,21)hinc populum late regem belloque superbum

(1,22)venturum excidio Libyae: sic volvere Parcas.

(1,23)Id metuens, veterisque memor Saturnia belli,

(1,24)prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis --

(1,25)necdum etiam causae irarum saevique dolores

(1,26)exciderant animo: manet alta mente repostum

(1,27)iudicium Paridis spretaeque iniuria formae,

(1,28)et genus invisum, et rapti Ganymedis honores.

(1,29)His accensa super, iactatos aequore toto

(1,30)Troas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,

(1,31)arcebat longe Latio, multosque per annos

(1,32)errabant, acti fatis, maria omnia circum.

(1,33)Tantae molis erat Romanam condere gentem!

(1,34)Vix e conspectu Siculae telluris in altum

(1,35)vela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant,

(1,36)cum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus,

(1,37)haec secum: 'Mene incepto desistere victam,

(1,38)nec posse Italia Teucrorum avertere regem?

(1,39)Quippe vetor fatis. Pallasne exurere classem

(1,40)Argivom atque ipsos potuit submergere ponto,

(1,41)unius ob noxam et furias Aiacis Oilei?

(1,42)Ipsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem,

(1,43)disiecitque rates evertitque aequora ventis,

(1,44)illum expirantem transfixo pectore flammas

(1,45)turbine corripuit scopuloque infixit acuto.

(1,46)Ast ego, quae divom incedo regina, Iovisque

(1,47)et soror et coniunx, una cum gente tot annos

(1,48)bella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret

(1,49)praeterea, aut supplex aris imponet honorem?'

(1,50)Talia flammato secum dea corde volutans

(1,51)nimborum in patriam, loca feta furentibus austris,

(1,52)Aeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro

(1,53)luctantes ventos tempestatesque sonoras

(1,54)imperio premit ac vinclis et carcere frenat.

(1,55)Illi indignantes magno cum murmure montis

(1,56)circum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce

(1,57)sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.

(1,58)Ni faciat, maria ac terras caelumque profundum

(1,59)quippe ferant rapidi secum verrantque per auras.

(1,60)Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris,

(1,61)hoc metuens, molemque et montis insuper altos

(1,62)imposuit, regemque dedit, qui foedere certo

(1,63)et premere et laxas sciret dare iussus habenas.

(1,64)Ad quem tum Iuno supplex his vocibus usa est:

(1,65)'Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex

(1,66)et mulcere dedit fluctus et tollere vento,

(1,67)gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor,

(1,68)Ilium in Italiam portans victosque Penates:

(1,69)incute vim ventis submersasque obrue puppes,

(1,70)aut age diversos et disiice corpora ponto.

(1,71)Sunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae,

(1,72)quarum quae forma pulcherrima Deiopea,

(1,73)conubio iungam stabili propriamque dicabo,

(1,74)omnis ut tecum meritis pro talibus annos

(1,75)exigat, et pulchra faciat te prole parentem.'

(1,76)Aeolus haec contra: 'Tuus, O regina, quid optes

(1,77)explorare labor; mihi iussa capessere fas est.

(1,78)Tu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque

(1,79)concilias, tu das epulis accumbere divom,

(1,80)nimborumque facis tempestatumque potentem.'

(1,81)Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem

(1,82)impulit in latus: ac venti, velut agmine facto,

(1,83)qua data porta, ruunt et terras turbine perflant.

(1,84)Incubuere mari, totumque a sedibus imis

(1,85)una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis

(1,86)Africus, et vastos volvunt ad litora fluctus.

(1,87)Insequitur clamorque virum stridorque rudentum.

(1,88)Eripiunt subito nubes caelumque diemque

(1,89)Teucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra.

(1,90)Iutonuere poli, et crebris micat ignibus aether,

(1,91)praesentemque viris intentant omnia mortem.

(1,92)Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra:

(1,93)ingemit, et duplicis tendens ad sidera palmas

(1,94)talia voce refert: 'O terque quaterque beati,

(1,95)quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis

(1,96)contigit oppetere! O Danaum fortissime gentis

(1,97)Tydide! Mene Iliacis occumbere campis

(1,98)non potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra,

(1,99)saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens

(1,100)Sarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis

(1,101)scuta virum galeasque et fortia corpora volvit?'

(1,102)Talia iactanti stridens Aquilone procella

(1,103)velum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit.

(1,104)Franguntur remi; tum prora avertit, et undis

(1,105)dat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons.

(1,106)Hi summo in flucta pendent; his unda dehiscens

(1,107)terram inter fluctus aperit; furit aestus harenis.

(1,108)Tris Notus abreptas in saxa latentia torquet --

(1,109)saxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras --

(1,110)dorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto

(1,111)in brevia et Syrtis urguet, miserabile visu,

(1,112)inliditque vadis atque aggere cingit harenae.

(1,113)Unam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,

(1,114)ipsius ante oculos ingens a vertice pontus

(1,115)in puppim ferit: excutitur pronusque magister

(1,116)volvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem

(1,117)torquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex.

(1,118)Adparent rari nantes in gurgite vasto,

(1,119)arma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas.

(1,120)Iam validam Ilionei navem, iam fortis Achati,

(1,121)et qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,

(1,122)vicit hiems; laxis laterum compagibus omnes

(1,123)accipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.

(1,124)Interea magno misceri murmure pontum,

(1,125)emissamque hiemem sensit Neptunus, et imis

(1,126)stagna refusa vadis, graviter commotus; et alto

(1,127)prospiciens, summa placidum caput extulit unda.

(1,128)Disiectam Aeneae, toto videt aequore classem,

(1,129)fluctibus oppressos Troas caelique ruina,

(1,130)nec latuere doli fratrem Iunonis et irae.

(1,131)Eurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:

(1,132)'Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?

(1,133)Iam caelum terramque meo sine numine, venti,

(1,134)miscere, et tantas audetis tollere moles?

(1,135)Quos ego -- sed motos praestat componere fluctus.

(1,136)Post mihi non simili poena commissa luetis.

(1,137)Maturate fugam, regique haec dicite vestro:

(1,138)non illi imperium pelagi saevumque tridentem,

(1,139)sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,

(1,140)vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula

(1,141)Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.'

(1,142)Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat,

(1,143)collectasque fugat nubes, solemque reducit.

(1,144)Cymothoe simul et Triton adnixus acuto

(1,145)detrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti;

(1,146)et vastas aperit syrtis, et temperat aequor,

(1,147)atque rotis summas levibus perlabitur undas.

(1,148)Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est

(1,149)seditio, saevitque animis ignobile volgus,

(1,150)iamque faces et saxa volant -- furor arma ministrat;

(1,151)tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem

(1,152)conspexere, silent, arrectisque auribus adstant;

(1,153)ille regit dictis animos, et pectora mulcet, --

(1,154)sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam

(1,155)prospiciens genitor caeloque invectus aperto

(1,156)flectit equos, curruque volans dat lora secundo.

(1,157)Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu

(1,158)contendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras.

(1,159)Est in secessu longo locus: insula portum

(1,160)efficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto

(1,161)frangitur inque sinus scindit sese unda reductos.

(1,162)Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur

(1,163)in caelum scopuli, quorum sub vertice late

(1,164)aequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis

(1,165)desuper horrentique atrum nemus imminet umbra.

(1,166)Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum,

(1,167)intus aquae dulces vivoque sedilia saxo,

(1,168)nympharum domus: hic fessas non vincula navis

(1,169)ulla tenent, unco non alligat ancora morsu.

(1,170)Huc septem Aeneas collectis navibus omni

(1,171)ex numero subit; ac magno telluris amore

(1,172)egressi optata potiuntur Troes harena,

(1,173)et sale tabentis artus in litore ponunt.

(1,174)Ac primum silici scintillam excudit Achates,

(1,175)succepitque ignem foliis, atque arida circum

(1,176)nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.

(1,177)Tum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma

(1,178)expediunt fessi rerum, frugesque receptas

(1,179)et torrere parant flammis et frangere saxo.

(1,180)Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem

(1,181)prospectum late pelago petit, Anthea si quem

(1,182)iactatum vento videat Phrygiasque biremis,

(1,183)aut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici.

(1,184)Navem in conspectu nullam, tris litore cervos

(1,185)prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur

(1,186)a tergo, et longum per vallis pascitur agmen.

(1,187)Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas

(1,188)corripuit, fidus quae tela gerebat Achates;

(1,189)ductoresque ipsos primum, capita alta ferentis

(1,190)cornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem

(1,191)miscet agens telis nemora inter frondea turbam;

(1,192)nec prius absistit, quam septem ingentia victor

(1,193)corpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet.

(1,194)Hinc portum petit, et socios partitur in omnes.

(1,195)Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes

(1,196)litore Trinacrio dederatque abeuntibus heros,

(1,197)dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:

(1,198)'O socii -- neque enim ignari sumus ante malorum --

(1,199)O passi graviora, dabit deus his quoque finem.

(1,200)Vos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis

(1,201)accestis scopulos, vos et Cyclopea saxa

(1,202)experti: revocate animos, maestumque timorem

(1,203)mittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit.

(1,204)Per varios casus, per tot discrimina rerum

(1,205)tendimus in Latium; sedes ubi fata quietas

(1,206)ostendunt; illic fas regna resurgere Troiae.

(1,207)Durate, et vosmet rebus servate secundis.'

(1,208)Talia voce refert, curisque ingentibus aeger

(1,209)spem voltu simulat, premit altum corde dolorem.

(1,210)Illi se praedae accingunt, dapibusque futuris;

(1,211)tergora deripiunt costis et viscera nudant;

(1,212)pars in frusta secant veribusque trementia figunt;

(1,213)litore aena locant alii, flammasque ministrant.

(1,214)Tum victu revocant vires, fusique per herbam

(1,215)implentur veteris Bacchi pinguisque ferinae.

(1,216)Postquam exempta fames epulis mensaeque remotae,

(1,217)amissos longo socios sermone requirunt,

(1,218)spemque metumque inter dubii, seu vivere credant,

(1,219)sive extrema pati nec iam exaudire vocatos.

(1,220)Praecipue pius Aeneas nunc acris Oronti,

(1,221)nunc Amyci casum gemit et crudelia secum

(1,222)fata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.

(1,223)Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo

(1,224)despiciens mare velivolum terrasque iacentis

(1,225)litoraque et latos populos, sic vertice caeli

(1,226)constitit, et Libyae defixit lumina regnis.

(1,227)Atque illum talis iactantem pectore curas

(1,228)tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis

(1,229)adloquitur Venus: 'O qui res hominumque deumque

(1,230)aeternis regis imperiis, et fulmine terres,

(1,231)quid meus Aeneas in te committere tantum,

(1,232)quid Troes potuere, quibus, tot funera passis,

(1,233)cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?

(1,234)Certe hinc Romanos olim, volventibus annis,

(1,235)hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,

(1,236)qui mare, qui terras omni dicione tenerent,

(1,237)pollicitus, quae te, genitor, sententia vertit?

(1,238)Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas

(1,239)solabar, fatis contraria fata rependens;

(1,240)nunc eadem fortuna viros tot casibus actos

(1,241)insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?

(1,242)Antenor potuit, mediis elapsus Achivis,

(1,243)Illyricos penetrare sinus, atque intima tutus

(1,244)regna Liburnorum, et fontem superare Timavi,

(1,245)unde per ora novem vasto cum murmure montis

(1,246)it mare proruptum et pelago premit arva sonanti.

(1,247)Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit

(1,248)Teucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit

(1,249)Troia; nunc placida compostus pace quiescit:

(1,250)nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,

(1,251)navibus (infandum!) amissis, unius ob iram

(1,252)prodimur atque Italis longe disiungimur oris.

(1,253)Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?'

(1,254)Olli subridens hominum sator atque deorum,

(1,255)voltu, quo caelum tempestatesque serenat,

(1,256)oscula libavit natae, dehinc talia fatur:

(1,257)'Parce metu, Cytherea: manent immota tuorum

(1,258)fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini

(1,259)moenia, sublimemque feres ad sidera caeli

(1,260)magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.

(1,261)Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,

(1,262)longius et volvens fatorum arcana movebo)

(1,263)bellum ingens geret Italia, populosque feroces

(1,264)contundet, moresque viris et moenia ponet,

(1,265)tertia dum Latio regnantem viderit aestas,

(1,266)ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.

(1,267)At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo

(1,268)additur, -- Ilus erat, dum res stetit Ilia regno, --

(1,269)triginta magnos volvendis mensibus orbis

(1,270)imperio explebit, regnumque ab sede Lavini

(1,271)transferet, et longam multa vi muniet Albam.

(1,272)Hic iam ter centum totos regnabitur annos

(1,273)gente sub Hectorea, donec regina sacerdos,

(1,274)Marte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem.

(1,275)Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus

(1,276)Romulus excipiet gentem, et Mavortia condet

(1,277)moenia, Romanosque suo de nomine dicet.

(1,278)His ego nec metas rerum nec tempora pono;

(1,279)imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,

(1,280)quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,

(1,281)consilia in melius referet, mecumque fovebit

(1,282)Romanos rerum dominos gentemque togatam:

(1,283)sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas,

(1,284)cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas

(1,285)servitio premet, ac victis dominabitur Argis.

(1,286)Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,

(1,287)imperium oceano, famam qui terminet astris, --

(1,288)Iulius, a magno demissum nomen Iulo.

(1,289)Hunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum,

(1,290)accipies secura; vocabitur hic quoque votis.

(1,291)Aspera tum positis mitescent saecula bellis;

(1,292)cana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus,

(1,293)iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis

(1,294)claudentur Belli portae; Furor impius intus,

(1,295)saeva sedens super arma, et centum vinctus aenis

(1,296)post tergum nodis, fremet horridus ore cruento.'

(1,297)Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto,

(1,298)ut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces

(1,299)hospitio Teucris, ne fati nescia Dido

(1,300)finibus arceret: volat ille per aera magnum

(1,301)remigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris.

(1,302)Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni

(1,303)corda volente deo; in primis regina quietum

(1,304)accipit in Teucros animum mentemque benignam.

(1,305)At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,

(1,306)ut primum lux alma data est, exire locosque

(1,307)explorare novos, quas vento accesserit oras,

(1,308)qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,

(1,309)quaerere constituit, sociisque exacta referre

(1,310)Classem in convexo nemorum sub rupe cavata

(1,311)arboribus clausam circum atque horrentibus umbris

(1,312)occulit; ipse uno graditur comitatus Achate,

(1,313)bina manu lato crispans hastilia ferro.

(1,314)Cui mater media sese tulit obvia silva,

(1,315)virginis os habitumque gerens, et virginis arma

(1,316)Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat

(1,317)Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.

(1,318)Namque umeris de more habilem suspenderat arcum

(1,319)venatrix, dederatque comam diffundere ventis,

(1,320)nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.

(1,321)Ac prior, 'Heus' inquit 'iuvenes, monstrate mearum

(1,322)vidistis si quam hic errantem forte sororum,

(1,323)succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,

(1,324)aut spumantis apri cursum clamore prementem.'

(1,325)Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus:

(1,326)'Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum --

(1,327)O quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus

(1,328)mortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe --

(1,329)an Phoebi soror? an nympharum sanguinis una? --

(1,330)sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,

(1,331)et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris

(1,332)iactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque

(1,333)erramus, vento huc vastis et fluctibus acti:

(1,334)multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.'

(1,335)Tum Venus: 'Haud equidem tali me dignor honore;

(1,336)virginibus Tyriis mos est gestare pharetram,

(1,337)purpureoque alte suras vincire cothurno.

(1,338)Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;

(1,339)sed fines Libyci, genus intractabile bello.

(1,340)Imperium Dido Tyria regit urbe profecta,

(1,341)germanum fugiens. Longa est iniuria, longae

(1,342)ambages; sed summa sequar fastigia rerum.

(1,343)'Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri

(1,344)Phoenicum, et magno miserae dilectus amore,

(1,345)cui pater intactam dederat, primisque iugarat

(1,346)ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat

(1,347)Pygmalion, scelere ante alios immanior omnes.

(1,348)Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum

(1,349)impius ante aras, atque auri caecus amore,

(1,350)clam ferro incautum superat, securus amorum

(1,351)germanae; factumque diu celavit, et aegram,

(1,352)multa malus simulans, vana spe lusit amantem.

(1,353)Ipsa sed in somnis inhumati venit imago

(1,354)coniugis, ora modis attollens pallida miris,

(1,355)crudeles aras traiectaque pectora ferro

(1,356)nudavit, caecumque domus scelus omne retexit.

(1,357)Tum celerare fugam patriaque excedere suadet,

(1,358)auxiliumque viae veteres tellure recludit

(1,359)thesauros, ignotum argenti pondus et auri.

(1,360)His commota fugam Dido sociosque parabat:

(1,361)conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni

(1,362)aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,

(1,363)corripiunt, onerantque auro: portantur avari

(1,364)Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.

(1,365)Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis

(1,366)moenia surgentemque novae Karthaginis arcem,

(1,367)mercatique solum, facti de nomine Byrsam,

(1,368)taurino quantum possent circumdare tergo.

(1,369)Sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris,

(1,370)quove tenetis iter? 'Quaerenti talibus ille

(1,371)suspirans, imoque trahens a pectore vocem:

(1,372)'O dea, si prima repetens ab origine pergam,

(1,373)et vacet annalis nostrorum audire laborum,

(1,374)ante diem clauso componat Vesper Olympo.

(1,375)Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris

(1,376)Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos

(1,377)forte sua Libycis tempestas adpulit oris.

(1,378)Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates

(1,379)classe veho mecum, fama super aethera notus.

(1,380)Italiam quaero patriam et genus ab Iove summo.

(1,381)Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,

(1,382)matre dea monstrante viam, data fata secutus;

(1,383)vix septem convolsae undis Euroque supersunt.

(1,384)Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,

(1,385)Europa atque Asia pulsus.' Nec plura querentem

(1,386)passa Venus medio sic interfata dolore est:

(1,387)'Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras

(1,388)vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem.

(1,389)Perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer,

(1,390)Namque tibi reduces socios classemque relatam

(1,391)nuntio, et in tutum versis aquilonibus actam,

(1,392)ni frustra augurium vani docuere parentes.

(1,393)Aspice bis senos laetantis agmine cycnos,

(1,394)aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto

(1,395)turbabat caelo; nunc terras ordine longo

(1,396)aut capere, aut captas iam despectare videntur:

(1,397)ut reduces illi ludunt stridentibus alis,

(1,398)et coetu cinxere polum, cantusque dedere,

(1,399)haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum

(1,400)aut portum tenet aut pleno subit ostia velo.

(1,401)Perge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.'

(1,402)Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,

(1,403)ambrosiaeque comae divinum vertice odorem

(1,404)spiravere, pedes vestis defluxit ad imos,

(1,405)et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem

(1,406)adgnovit, tali fugientem est voce secutus:

(1,407)'Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis

(1,408)iudis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram

(1,409)non datur, ac veras audire et reddere voces?'

(1,410)Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit:

(1,411)at Venus obscuro gradientes aere saepsit,

(1,412)et multo nebulae circum dea fudit amictu,

(1,413)cernere ne quis eos, neu quis contingere posset,

(1,414)molirive moram, aut veniendi poscere causas.

(1,415)Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit

(1,416)laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo

(1,417)ture calent arae, sertisque recentibus halant.

(1,418)Corripuere viam interea, qua semita monstrat.

(1,419)Iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi

(1,420)imminet, adversasque adspectat desuper arces.

(1,421)Miratur molem Aeneas, magalia quondam,

(1,422)miratur portas strepitumque et strata viarum.

(1,423)Instant ardentes Tyrii pars ducere muros,

(1,424)molirique arcem et manibus subvolvere saxa,

(1,425)pars optare locum tecto et concludere sulco.

(1,426)[Iura magistratusque legunt sanctumque senatum;]

(1,427)hic portus alii effodiunt; hic alta theatris

(1,428)fundamenta locant alii, immanisque columnas

(1,429)rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris.

(1,430)Qualis apes aestate nova per florea rura

(1,431)exercet sub sole labor, cum gentis adultos

(1,432)educunt fetus, aut cum liquentia mella

(1,433)stipant et dulci distendunt nectare cellas,

(1,434)aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto

(1,435)ignavom fucos pecus a praesepibus arcent:

(1,436)fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.

(1,437)'O fortunati, quorum iam moenia surgunt!'

(1,438)Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.

(1,439)Infert se saeptus nebula, mirabile dictu,

(1,440)per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.

(1,441)Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra,

(1,442)quo primum iactati undis et turbine Poeni

(1,443)effodere loco signum, quod regia Iuno

(1,444)monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello

(1,445)egregiam et facilem victu per saecula gentem.

(1,446)Hic templum Iunoni ingens Sidonia Dido

(1,447)condebat, donis opulentum et numine divae,

(1,448)aerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque

(1,449)aere trabes, foribus cardo stridebat aenis.

(1,450)Hoc primum in luco nova res oblata timorem

(1,451)leniit, hic primum Aeneas sperare salutem

(1,452)ausus, et adflictis melius confidere rebus.

(1,453)Namque sub ingenti lustrat dum singula templo,

(1,454)reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,

(1,455)artificumque manus inter se operumque laborem

(1,456)miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,

(1,457)bellaque iam fama totum volgata per orbem,

(1,458)Atridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem.

(1,459)Constitit, et lacrimans, 'Quis iam locus' inquit 'Achate,

(1,460)quae regio in terris nostri non plena laboris?

(1,461)En Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi;

(1,462)sunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt.

(1,463)Solve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.'

(1,464)Sic ait, atque animum pictura pascit inani,

(1,465)multa gemens, largoque umectat flumine voltum.

(1,466)Namque videbat, uti bellantes Pergama circum

(1,467)hac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus,

(1,468)hac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.

(1,469)Nec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis

(1,470)adgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno

(1,471)Tydides multa vastabat caede cruentus,

(1,472)ardentisque avertit equos in castra, prius quam

(1,473)pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.

(1,474)Parte alia fugiens amissis Troilus armis,

(1,475)infelix puer atque impar congressus Achilli,

(1,476)fertur equis, curruque haeret resupinus inani,

(1,477)lora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur

(1,478)per terram, et versa pulvis inscribitur hasta.

(1,479)Interea ad templum non aequae Palladis ibant

(1,480)crinibus Iliades passis peplumque ferebant,

(1,481)suppliciter tristes et tunsae pectora palmis;

(1,482)diva solo fixos oculos aversa tenebat.

(1,483)Ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros,

(1,484)exanimumque auro corpus vendebat Achilles.

(1,485)Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo,

(1,486)ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici,

(1,487)tendentemque manus Priamum conspexit inermis.

(1,488)Se quoque principibus permixtum adgnovit Achivis,

(1,489)Eoasque acies et nigri Memnonis arma.

(1,490)Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis

(1,491)Penthesilea furens, mediisque in milibus ardet,

(1,492)aurea subnectens exsertae cingula mammae,

(1,493)bellatrix, audetque viris concurrere virgo.

(1,494)Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,

(1,495)dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno,

(1,496)regina ad templum, forma pulcherrima Dido,

(1,497)incessit magna iuvenum stipante caterva.

(1,498)Qualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi

(1,499)exercet Diana choros, quam mille secutae

(1,500)hinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram

(1,501)fert umero, gradiensque deas supereminet omnis:

(1,502)Latonae tacitum pertemptant gaudia pectus:

(1,503)talis erat Dido, talem se laeta ferebat

(1,504)per medios, instans operi regnisque futuris.

(1,505)Tum foribus divae, media testudine templi,

(1,506)saepta armis, solioque alte subnixa resedit.

(1,507)Iura dabat legesque viris, operumque laborem

(1,508)partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:

(1,509)cum subito Aeneas concursu accedere magno

(1,510)Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,

(1,511)Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo

(1,512)dispulerat penitusque alias avexerat oras.

(1,513)Obstipuit simul ipse simul perculsus Achates

(1,514)laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras

(1,515)ardebant; sed res animos incognita turbat.

(1,516)Dissimulant, et nube cava speculantur amicti,

(1,517)quae fortuna viris, classem quo litore linquant,

(1,518)quid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant,

(1,519)orantes veniam, et templum clamore petebant.

(1,520)Postquam introgressi et coram data copia fandi,

(1,521)axumus Ilioneus placido sic pectore coepit:

(1,522)'O Regina, novam cui condere Iuppiter urbem

(1,523)iustitiaque dedit gentis frenare superbas,

(1,524)Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,

(1,525)oramus, prohibe infandos a navibus ignis,

(1,526)parce pio generi, et propius res aspice nostras.

(1,527)Non nos aut ferro Libycos populare Penatis

(1,528)venimus, aut raptas ad litora vertere praedas;

(1,529)non ea vis animo, nec tanta superbia victis.

(1,530)Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

(1,531)terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

(1,532)Oenotri coluere viri; nunc fama minores

(1,533)Italiam dixisse ducis de nomine gentem.

(1,534)Hic cursus fuit:

(1,535)cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion

(1,536)in vada caeca tulit, penitusque procacibus austris

(1,537)perque undas, superante salo, perque invia saxa

(1,538)dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.

(1,539)Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem

(1,540)permittit patria? Hospitio prohibemur harenae;

(1,541)bella cient, primaque vetant consistere terra.

(1,542)Si genus humanum et mortalia temnitis arma

(1,543)at sperate deos memores fandi atque nefandi.

(1,544)'Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,

(1,545)nec pietate fuit, nec bello maior et armis.

(1,546)Quem si fata virum servant, si vescitur aura

(1,547)aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris,

(1,548)non metus; officio nec te certasse priorem

(1,549)poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes

(1,550)armaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes.

(1,551)Quassatam ventis liceat subducere classem,

(1,552)et silvis aptare trabes et stringere remos:

(1,553)si datur Italiam, sociis et rege recepto,

(1,554)tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;

(1,555)sin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum,

(1,556)pontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli,

(1,557)at freta Sicaniae saltem sedesque paratas,

(1,558)unde huc advecti, regemque petamus Acesten.'

(1,559)Talibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant

(1,560)Dardanidae.

(1,561)Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur:

(1,562)'Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.

(1,563)Res dura et regni novitas me talia cogunt

(1,564)moliri, et late finis custode tueri.

(1,565)Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem,

(1,566)virtutesque virosque, aut tanti incendia belli?

(1,567)Non obtusa adeo gestamus pectora Poeni,

(1,568)nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.

(1,569)Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,

(1,570)sive Erycis finis regemque optatis Acesten,

(1,571)auxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo.

(1,572)Voltis et his mecum pariter considere regnis;

(1,573)urbem quam statuo vestra est, subducite navis;

(1,574)Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.

(1,575)Atque utinam rex ipse Noto compulsus eodem

(1,576)adforet Aeneas! Equidem per litora certos

(1,577)dimittam et Libyae lustrare extrema iubebo,

(1,578)si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.'

(1,579)His animum arrecti dictis et fortis Achates

(1,580)et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem

(1,581)ardebant. Prior Aenean compellat Achates:

(1,582)'Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?

(1,583)omnia tuta vides, classem sociosque receptos.

(1,584)Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi

(1,585)submersum; dictis respondent cetera matris.'

(1,586)Vix ea fatus erat, cum circumfusa repente

(1,587)scindit se nubes et in aethera purgat apertum.

(1,588)Restitit Aeneas claraque in luce refulsit,

(1,589)os umerosque deo similis; namque ipsa decoram

(1,590)caesariem nato genetrix lumenque iuventae

(1,591)purpureum et laetos oculis adflarat honores:

(1,592)quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo

(1,593)argentum Pariusve lapis circumdatur auro.

(1,594)Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repente

(1,595)improvisus ait: 'Coram, quem quaeritis, adsum,

(1,596)Troius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis.

(1,597)O sola infandos Troiae miserata labores,

(1,598)quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque

(1,599)omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,

(1,600)urbe, domo, socias, grates persolvere dignas

(1,601)non opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est

(1,602)gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.

(1,603)Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid

(1,604)usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,

(1,605)praemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt

(1,606)saecula? Qui tanti talem genuere parentes?

(1,607)In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae

(1,608)lustrabunt convexa, polus dum sidera pascet,

(1,609)semper honos nomenque tuum laudesque manebunt,

(1,610)quae me cumque vocant terrae.' Sic fatus, amicum

(1,611)Ilionea petit dextra, laevaque Serestum,

(1,612)post alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum.

(1,613)Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido,

(1,614)casu deinde viri tanto, et sic ore locuta est:

(1,615)'Quis te, nate dea, per tanta pericula casus

(1,616)insequitur? Quae vis immanibus applicat oris?

(1,617)Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae

(1,618)alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?

(1,619)Atque equidem Teucrum memini Sidona venire

(1,620)finibus expulsum patriis, nova regna petentem

(1,621)auxilio Beli; genitor tum Belus opimam

(1,622)vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat.

(1,623)Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis

(1,624)Troianae nomenque tuum regesque Pelasgi.

(1,625)Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat,

(1,626)seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.

(1,627)Quare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris.

(1,628)Me quoque per multos similis fortuna labores

(1,629)iactatam hac demum voluit consistere terra.

(1,630)Non ignara mali, miseris succurrere disco.'

(1,631)Sic memorat; simul Aenean in regia ducit

(1,632)tecta, simul divom templis indicit honorem.

(1,633)Nec minus interea sociis ad litora mittit

(1,634)viginti tauros, magnorum horrentia centum

(1,635)terga suum, pinguis centum cum matribus agnos,

(1,636)munera laetitiamque dii.

(1,637)At domus interior regali splendida luxu

(1,638)instruitur, mediisque parant convivia tectis:

(1,639)arte laboratae vestes ostroque superbo,

(1,640)ingens argentum mensis, caelataque in auro

(1,641)fortia facta patrum, series longissima rerum

(1,642)per tot ducta viros antiqua ab origine gentis.

(1,643)Aeneas (neque enim patrius consistere mentem

(1,644)passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,

(1,645)Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat;

(1,646)omnis in Ascanio cari stat cura parentis.

(1,647)Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,

(1,648)ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,

(1,649)et circumtextum croceo velamen acantho,

(1,650)ornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis,

(1,651)Pergama cum peteret inconcessosque hymenaeos,

(1,652)extulerat, matris Ledae mirabile donum:

(1,653)praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,

(1,654)maxima natarum Priami, colloque monile

(1,655)bacatum, et duplicem gemmis auroque coronam.

(1,656)Haec celerans ita ad naves tendebat Achates.

(1,657)At Cytherea novas artes, nova pectore versat

(1,658)Consilia, ut faciem mutatus et ora Cupido

(1,659)pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem

(1,660)incendat reginam, atque ossibus implicet ignem;

(1,661)quippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis;

(1,662)urit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat.

(1,663)Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:

(1,664)'Nate, meae vires, mea magna potentia solus,

(1,665)nate, patris summi qui tela Typhoia temnis,

(1,666)ad te confugio et supplex tua numina posco.

(1,667)Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum

(1,668)litora iactetur odiis Iunonis iniquae,

(1,669)nota tibi, et nostro doluisti saepe dolore.

(1,670)Hunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur

(1,671)vocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant

(1,672)hospitia; haud tanto cessabit cardine rerum.

(1,673)Quocirca capere ante dolis et cingere flamma

(1,674)reginam meditor, ne quo se numine mutet,

(1,675)sed magno Aeneae mecum teneatur amore.

(1,676)Qua facere id possis, nostram nunc accipe mentem.

(1,677)Regius accitu cari genitoris ad urbem

(1,678)Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura,

(1,679)dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:

(1,680)hunc ego sopitum somno super alta Cythera

(1,681)aut super Idalium sacrata sede recondam,

(1,682)ne qua scire dolos mediusve occurrere possit.

(1,683)Tu faciem illius noctem non amplius unam

(1,684)falle dolo, et notos pueri puer indue voltus,

(1,685)ut, cum te gremio accipiet laetissima Dido

(1,686)regalis inter mensas laticemque Lyaeum,

(1,687)cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,

(1,688)occultum inspires ignem fallasque veneno.'

(1,689)Paret Amor dictis carae genetricis, et alas

(1,690)exuit, et gressu gaudens incedit Iuli.

(1,691)At Venus Ascanio placidam per membra quietem

(1,692)inrigat, et fotum gremio dea tollit in altos

(1,693)Idaliae lucos, ubi mollis amaracus illum

(1,694)floribus et dulci adspirans complectitur umbra.

(1,695)Iamque ibat dicto parens et dona Cupido

(1,696)regia portabat Tyriis, duce laetus Achate.

(1,697)Cum venit, aulaeis iam se regina superbis

(1,698)aurea composuit sponda mediamque locavit.

(1,699)Iam pater Aeneas et iam Troiana iuventus

(1,700)conveniunt, stratoque super discumbitur ostro.

(1,701)Dant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris

(1,702)expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.

(1,703)Quinquaginta intus famulae, quibus ordine longam

(1,704)cura penum struere, et flammis adolere Penatis;

(1,705)centum aliae totidemque pares aetate ministri,

(1,706)qui dapibus mensas onerent et pocula ponant.

(1,707)Nec non et Tyrii per limina laeta frequentes

(1,708)convenere, toris iussi discumbere pictis.

(1,709)Mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum

(1,710)flagrantisque dei voltus simulataque verba,

(1,711)[pallamque et pictum croceo velamen acantho.]

(1,712)Praecipue infelix, pesti devota futurae,

(1,713)expleri mentem nequit ardescitque tuendo

(1,714)Phoenissa, et pariter puero donisque movetur.

(1,715)Ille ubi complexu Aeneae colloque pependit

(1,716)et magnum falsi implevit genitoris amorem,

(1,717)reginam petit haec oculis, haec pectore toto

(1,718)haeret et interdum gremio fovet, inscia Dido

(1,719)insidat quantus miserae deus. at memor ille

(1,720)matris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum

(1,721)incipit, et vivo temptat praevertere amore

(1,722)iam pridem resides animos desuetaque corda.

(1,723)Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,

(1,724)crateras magnos statuunt et vina coronant.

(1,725)Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant

(1,726)atria; dependent lychni laquearibus aureis

(1,727)incensi, et noctem flammis funalia vincunt.

(1,728)Hic regina gravem gemmis auroque poposcit

(1,729)implevitque mero pateram, quam Belus et omnes

(1,730)a Belo soliti; tum facta silentia tectis:

(1,731)'Iuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,

(1,732)hunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis

(1,733)esse velis, nostrosque huius meminisse minores.

(1,734)Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno;

(1,735)et vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.'

(1,736)Dixit, et in mensam laticum libavit honorem,

(1,737)primaque, libato, summo tenus attigit ore,

(1,738)tum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit

(1,739)spumantem pateram, et pleno se proluit auro

(1,740)post alii proceres. Cithara crinitus Iopas

(1,741)personat aurata, docuit quem maximus Atlas.

(1,742)Hic canit errantem lunam solisque labores;

(1,743)unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes;

(1,744)Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones;

(1,745)quid tantum Oceano properent se tinguere soles

(1,746)hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.

(1,747)Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.

(1,748)Nec non et vario noctem sermone trahebat

(1,749)infelix Dido, longumque bibebat amorem,

(1,750)multa super Priamo rogitans, super Hectore multa;

(1,751)nunc quibus Aurorae venisset filius armis,

(1,752)nunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles.

(1,753)'Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis

(1,754)insidias,' inquit, 'Danaum, casusque tuorum,

(1,755)erroresque tuos; nam te iam septima portat

(1,756)omnibus errantem terris et fluctibus aestas.'

(2,1)Conticuere omnes, intentique ora tenebant.

(2,2)Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:

(2,3)Infandum, regina, iubes renovare dolorem,

(2,4)Troianas ut opes et lamentabile regnum

(2,5)eruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi,

(2,6)et quorum pars magna fui. Quis talia fando

(2,7)Myrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi

(2,8)temperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo

(2,9)praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos.

(2,10)Sed si tantus amor casus cognoscere nostros

(2,11)et breviter Troiae supremum audire laborem,

(2,12)quamquam animus meminisse horret, luctuque refugit,

(2,13)incipiam. Fracti bello fatisque repulsi

(2,14)ductores Danaum, tot iam labentibus annis,

(2,15)instar montis equum divina Palladis arte

(2,16)aedificant, sectaque intexunt abiete costas:

(2,17)votum pro reditu simulant; ea fama vagatur.

(2,18)Huc delecta virum sortiti corpora furtim

(2,19)includunt caeco lateri, penitusque cavernas

(2,20)ingentis uterumque armato milite complent.

(2,21)Est in conspectu Tenedos, notissima fama

(2,22)insula, dives opum, Priami dum regna manebant,

(2,23)nunc tantum sinus et statio male fida carinis:

(2,24)huc se provecti deserto in litore condunt.

(2,25)Nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas:

(2,26)ergo omnis longo solvit se Teucria luctu;

(2,27)panduntur portae; iuvat ire et Dorica castra

(2,28)desertosque videre locos litusque relictum.

(2,29)Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;

(2,30)classibus hic locus; hic acie certare solebant.

(2,31)Pars stupet innuptae donum exitiale Minervae,

(2,32)et molem mirantur equi; primusque Thymoetes

(2,33)duci intra muros hortatur et arce locari,

(2,34)sive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant.

(2,35)At Capys, et quorum melior sententia menti,

(2,36)aut pelago Danaum insidias suspectaque dona

(2,37)praecipitare iubent, subiectisque urere flammis,

(2,38)aut terebrare cavas uteri et temptare latebras.

(2,39)Scinditur incertum studia in contraria volgus.

(2,40)Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva,

(2,41)Laocoon ardens summa decurrit ab arce,

(2,42)et procul: 'O miseri, quae tanta insania, cives?

(2,43)Creditis avectos hostis? Aut ulla putatis

(2,44)dona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?

(2,45)aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,

(2,46)aut haec in nostros fabricata est machina muros

(2,47)inspectura domos venturaque desuper urbi,

(2,48)aut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.

(2,49)Quicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.'

(2,50)Sic fatus, validis ingentem viribus hastam

(2,51)in latus inque feri curvam compagibus alvum

(2,52)contorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso

(2,53)insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.

(2,54)Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,

(2,55)impulerat ferro Argolicas foedare latebras,

(2,56)Troiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres.

(2,57)Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum

(2,58)pastores magno ad regem clamore trahebant

(2,59)Dardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,

(2,60)hoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,

(2,61)obtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,

(2,62)seu versare dolos, seu certae occumbere morti.

(2,63)Undique visendi studio Troiana iuventus

(2,64)circumfusa ruit, certantque inludere capto.

(2,65)Accipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno

(2,66)disce omnes.

(2,67)Namque ut conspectu in medio turbatus, inermis

(2,68)constitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:

(2,69)'Heu, quae nunc tellus' inquit 'quae me aequora possunt

(2,70)accipere? Aut quid iam misero mihi denique restat,

(2,71)cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi

(2,72)Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?'

(2,73)Quo gemitu conversi animi, compressus et omnis

(2,74)impetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus,

(2,75)quidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto.

(2,76)[Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:]

(2,77)'Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor

(2,78)vera, inquit; neque me Argolica de gente negabo:

(2,79)hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem

(2,80)finxit, vanum etiam mendacemque improba finget.

(2,81)Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris

(2,82)Belidae nomen Palamedis et incluta fama

(2,83)gloria, quem falsa sub proditione Pelasgi

(2,84)insontem infando indicio, quia bella vetabat,

(2,85)demisere neci, nunc cassum lumine lugent.

(2,86)Illi me comitem et consanguinitate propinquum

(2,87)pauper in arma pater primis huc misit ab annis,

(2,88)dum stabat regno incolumis regumque vigebat

(2,89)consiliis, et nos aliquod nomenque decusque

(2,90)gessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi --

(2,91)haud ignota loquor -- superis concessit ab oris,

(2,92)adflictus vitam in tenebris luctuque trahebam,

(2,93)et casum insontis mecum indignabar amici.

(2,94)Nec tacui demens, et me, fors si qua tulisset,

(2,95)si patrios umquam remeassem victor ad Argos,

(2,96)promisi ultorem, et verbis odia aspera movi.

(2,97)Hinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes

(2,98)criminibus terrere novis, hinc spargere voces

(2,99)in volgum ambiguas, et quaerere conscius arma.

(2,100)Nec requievit enim, donec, Calchante ministro --

(2,101)sed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo?

(2,102)Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos,

(2,103)idque audire sat est? Iamdudum sumite poenas,

(2,104)hoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.'

(2,105)Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,

(2,106)ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.

(2,107)Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur:

(2,108)'Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta

(2,109)moliri, et longo fessi discedere bello;

(2,110)fecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti

(2,111)interclusit hiemps, et terruit Auster euntis.

(2,112)Praecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis

(2,113)staret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.

(2,114)Suspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi

(2,115)mittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:

(2,116)''Sanguine placastis ventos et virgine caesa,

(2,117)cum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras;

(2,118)sanguine quaerendi reditus, animaque litandum

(2,119)Argolica.'' Volgi quae vox ut venit ad auris,

(2,120)obstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit

(2,121)ossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.

(2,122)'Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu

(2,123)protrahit in medios; quae sint ea numina divom,

(2,124)flagitat; et mihi iam multi crudele canebant

(2,125)artificis scelus, et taciti ventura videbant.

(2,126)Bis quinos silet ille dies, tectusque recusat

(2,127)prodere voce sua quemquam aut opponere morti.

(2,128)Vix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,

(2,129)composito rumpit vocem, et me destinat arae.

(2,130)Adsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat,

(2,131)unius in miseri exitium conversa tulere.

(2,132)Iamque dies infanda aderat; mihi sacra parari,

(2,133)et salsae fruges, et circum tempora vittae:

(2,134)eripui, fateor, leto me, et vincula rupi,

(2,135)limosoque lacu per noctem obscurus in ulva

(2,136)delitui, dum vela darent, si forte dedissent.

(2,137)Nec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi,

(2,138)nec dulcis natos exoptatumque parentem;

(2,139)quos illi fors et poenas ob nostra reposcent

(2,140)effugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.

(2,141)Quod te per superos et conscia numina veri,

(2,142)per si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam

(2,143)intemerata fides, oro, miserere laborum

(2,144)tantorum, miserere animi non digna ferentis.'

(2,145)His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro.

(2,146)Ipse viro primus manicas atque arta levari

(2,147)vincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:

(2,148)'Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;

(2,149)noster eris, mihique haec edissere vera roganti:

(2,150)Quo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor?

(2,151)Quidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?'

(2,152)Dixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga,

(2,153)sustulit exutas vinclis ad sidera palmas:

(2,154)'Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum

(2,155)testor numen' ait 'vos arae ensesque nefandi,

(2,156)quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:

(2,157)fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,

(2,158)fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras,

(2,159)si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.

(2,160)Tu modo promissis maneas, servataque serves

(2,161)Troia fidem, si vera feram, si magna rependam.

(2,162)'Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli

(2,163)Palladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo

(2,164)Tydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,

(2,165)fatale adgressi sacrato avellere templo

(2,166)Palladium, caesis summae custodibus arcis,

(2,167)corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis

(2,168)virgineas ausi divae contingere vittas;

(2,169)ex illo fluere ac retro sublapsa referri

(2,170)spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.

(2,171)Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.

(2,172)Vix positum castris simulacrum, arsere coruscae

(2,173)luminibus flammae arrectis, salsusque per artus

(2,174)sudor iit, terque ipsa solo -- mirabile dictu --

(2,175)emicuit, parmamque ferens hastamque trementem.

(2,176)'Extemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,

(2,177)nec posse Argolicis exscindi Pergama telis,

(2,178)omina ni repetant Argis, numenque reducant,

(2,179)quod pelago et curvis secum avexere carinis.

(2,180)Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas,

(2,181)arma deosque parant comites, pelagoque remenso

(2,182)improvisi aderunt: ita digerit omina Calchas.

(2,183)Hanc pro Palladio moniti, pro numine laeso

(2,184)effigiem statuere, nefas quae triste piaret.

(2,185)Hanc tamen immensam Calchas attollere molem

(2,186)roboribus textis caeloque educere iussit,

(2,187)ne recipi portis, aut duci in moenia possit,

(2,188)neu populum antiqua sub religione tueri.

(2,189)Nam si vestra manus violasset dona Minervae,

(2,190)tum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum

(2,191)convertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;

(2,192)sin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,

(2,193)ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello

(2,194)venturam, et nostros ea fata manere nepotes.'

(2,195)Talibus insidiis periurique arte Sinonis

(2,196)credita res, captique dolis lacrimisque coactis,

(2,197)quos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles,

(2,198)non anni domuere decem, non mille carinae.

(2,199)Hic aliud maius miseris multoque tremendum

(2,200)obicitur magis, atque improvida pectora turbat.

(2,201)Laocoon, ductus Neptuno sorte sacerdos,

(2,202)sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.

(2,203)Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta --

(2,204)horresco referens -- immensis orbibus angues

(2,205)incumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt;

(2,206)pectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque

(2,207)sanguineae superant undas; pars cetera pontum

(2,208)pone legit, sinuatque immensa volumine terga.

(2,209)Fit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant,

(2,210)ardentisque oculos suffecti sanguine et igni,

(2,211)sibila lambebant linguis vibrantibus ora.

(2,212)Diffugimus visu exsangues: illi agmine certo

(2,213)Laocoonta petunt; et primum parva duorum

(2,214)corpora natorum serpens amplexus uterque

(2,215)implicat, et miseros morsu depascitur artus;

(2,216)post ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem

(2,217)corripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam

(2,218)bis medium amplexi, bis collo squamea circum

(2,219)terga dati, superant capite et cervicibus altis.

(2,220)Ille simul manibus tendit divellere nodos,

(2,221)perfusus sanie vittas atroque veneno,

(2,222)clamores simul horrendos ad sidera tollit:

(2,223)quales mugitus, fugit cum saucius aram

(2,224)taurus, et incertam excussit cervice securim.

(2,225)At gemini lapsu delubra ad summa dracones

(2,226)effugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,

(2,227)sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.

(2,228)Tum vero tremefacta novus per pectora cunctis

(2,229)insinuat pavor, et scelus expendisse merentem

(2,230)Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur

(2,231)laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam.

(2,232)Ducendum ad sedes simulacrum orandaque divae

(2,233)numina conclamant.

(2,234)Dividimus muros et moenia pandimus urbis.

(2,235)Accingunt omnes operi, pedibusque rotarum

(2,236)subiciunt lapsus, et stuppea vincula collo

(2,237)intendunt: scandit fatalis machina muros,

(2,238)feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae

(2,239)sacra canunt, funemque manu contingere gaudent.

(2,240)Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi.

(2,241)O patria, O divom domus Ilium, et incluta bello

(2,242)moenia Dardanidum, quater ipso in limine portae

(2,243)substitit, atque utero sonitum quater arma dedere:

(2,244)instamus tamen inmemores caecique furore,

(2,245)et monstrum infelix sacrata sistimus arce.

(2,246)Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris

(2,247)ora, dei iussu non umquam credita Teucris.

(2,248)Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset

(2,249)ille dies, festa velamus fronde per urbem.

(2,250)'Vertitur interea caelum et ruit oceano nox,

(2,251)involvens umbra magna terramque polumque

(2,252)Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri

(2,253)conticuere, sopor fessos complectitur artus:

(2,254)et iam Argiva phalanx instructis navibus ibat

(2,255)a Tenedo tacitae per amica silentia lunae

(2,256)litora nota petens, flammas cum regia puppis

(2,257)extulerat, fatisque deum defensus iniquis

(2,258)inclusos utero Danaos et pinea furtim

(2,259)laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras

(2,260)reddit equus, laetique cavo se robore promunt

(2,261)Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes,

(2,262)demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque,

(2,263)Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon,

(2,264)et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos.

(2,265)Invadunt urbem somno vinoque sepultam;

(2,266)caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis

(2,267)accipiunt socios atque agmina conscia iungunt.

(2,268)Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris

(2,269)incipit, et dono divom gratissima serpit.

(2,270)In somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector

(2,271)visus adesse mihi, largosque effundere fletus,

(2,272)raptatus bigis, ut quondam, aterque cruento

(2,273)pulvere, perque pedes traiectus lora tumentis.

(2,274)Ei mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo

(2,275)Hectore, qui redit exuvias indutus Achilli,

(2,276)vel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis,

(2,277)squalentem barbam et concretos sanguine crinis

(2,278)volneraque illa gerens, quae circum plurima muros

(2,279)accepit patrios. Ultro flens ipse videbar

(2,280)Compellare virum et maestas expromere voces:

(2,281)'O lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum,

(2,282)quae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris

(2,283)exspectate venis? Ut te post multa tuorum

(2,284)funera, post varios hominumque urbisque labores

(2,285)defessi aspicimus! Quae causa indigna serenos

(2,286)foedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?'

(2,287)Ille nihil, nec me quaerentem vana moratur,

(2,288)sed graviter gemitus imo de pectore ducens,

(2,289)'Heu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis.

(2,290)Hostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.

(2,291)Sat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra

(2,292)defendi possent, etiam hac defensa fuissent.

(2,293)Sacra suosque tibi commendat Troia penatis:

(2,294)hos cape fatorum comites, his moenia quaere

(2,295)magna, pererrato statues quae denique ponto.'

(2,296)Sic ait, et manibus vittas Vestamque potentem

(2,297)aeternumque adytis effert penetralibus ignem.

(2,298)Diverso interea miscentur moenia luctu,

(2,299)et magis atque magis, quamquam secreta parentis

(2,300)Anchisae domus arboribusque obtecta recessit,

(2,301)clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror.

(2,302)Excutior somno, et summi fastigia tecti

(2,303)ascensu supero, atque arrectis auribus adsto:

(2,304)in segetem veluti cum flamma furentibus austris

(2,305)incidit, aut rapidus montano flumine torrens

(2,306)sternit agros, sternit sata laeta boumque labores,

(2,307)praecipitisque trahit silvas, stupet inscius alto

(2,308)accipiens sonitum saxi de vertice pastor.

(2,309)Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt

(2,310)insidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinam

(2,311)Volcano superante domus; iam proxumus ardet

(2,312)Ucalegon; Sigea igni freta lata relucent.

(2,313)Exoritur clamorque virum clangorque tubarum.

(2,314)Arma amens capio; nec sat rationis in armis,

(2,315)sed glomerare manum bello et concurrere in arcem

(2,316)cum sociis ardent animi; furor iraque mentem

(2,317)praecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis.

(2,318)Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom,

(2,319)Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,

(2,320)sacra manu victosque deos parvumque nepotem

(2,321)ipse trahit, cursuque amens ad limina tendit.

(2,322)'Quo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?'

(2,323)Vix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit:

(2,324)'Venit summa dies et ineluctabile tempus

(2,325)Dardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens

(2,326)gloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos

(2,327)transtulit; incensa Danai dominantur in urbe.

(2,328)Arduus armatos mediis in moenibus adstans

(2,329)fundit equus, victorque Sinon incendia miscet

(2,330)insultans; portis alii bipatentibus adsunt,

(2,331)milia quot magnis umquam venere Mycenis;

(2,332)obsedere alii telis angusta viarum

(2,333)oppositi; stat ferri acies mucrone corusco

(2,334)stricta, parata neci; vix primi proelia temptant

(2,335)portarum vigiles, et caeco Marte resistunt.'

(2,336)Talibus Othryadae dictis et numine divom

(2,337)in flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,

(2,338)ullo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.

(2,339)Addunt se socios Rhipeus et maximus armis

(2,340)Epytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque,

(2,341)et lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus,

(2,342)Mygdonides: illis ad Troiam forte diebus

(2,343)venerat, insano Cassandrae incensus amore,

(2,344)et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,

(2,345)infelix, qui non sponsae praecepta furentis

(2,346)audierit.

(2,347)Quos ubi confertos audere in proelia vidi,

(2,348)incipio super his: 'Iuvenes, fortissima frustra

(2,349)pectora, si vobis audentem extrema cupido

(2,350)certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis:

(2,351)excessere omnes, adytis arisque relictis,

(2,352)di, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi

(2,353)incensae; moriamur et in media arma ruamus.

(2,354)Una salus victis, nullam sperare salutem.'

(2,355)Sic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceu

(2,356)raptores atra in nebula, quos improba ventris

(2,357)exegit caecos rabies, catulique relicti

(2,358)faucibus exspectant siccis, per tela, per hostis

(2,359)vadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus

(2,360)urbis iter; nox atra cava circumvolat umbra.

(2,361)Quis cladem illius noctis, quis funera fando

(2,362)explicet, aut possit lacrimis aequare labores?

(2,363)Urbs antiqua ruit, multos dominata per annos;

(2,364)plurima perque vias sternuntur inertia passim

(2,365)corpora, perque domos et religiosa deorum

(2,366)limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri;

(2,367)quondam etiam victis redit in praecordia virtus

(2,368)victoresque cadunt Danai: crudelis ubique

(2,369)luctus, ubique pavor, et plurima mortis imago.

(2,370)Primus se, Danaum magna comitante caterva,

(2,371)Androgeos offert nobis, socia agmina credens

(2,372)inscius, atque ultro verbis compellat amicis:

(2,373)'Festinate, viri: nam quae tam sera moratur

(2,374)segnities? Alii rapiunt incensa feruntque

(2,375)Pergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.'

(2,376)Dixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur

(2,377)fida satis, sensit medios delapsus in hostis.

(2,378)Obstipuit, retroque pedem cum voce repressit:

(2,379)inprovisum aspris veluti qui sentibus anguem

(2,380)pressit humi nitens, trepidusque repente refugit

(2,381)attollentem iras et caerula colla tumentem;

(2,382)haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.

(2,383)Inruimus, densis et circumfundimur armis,

(2,384)ignarosque loci passim et formidine captos

(2,385)sternimus: adspirat primo fortuna labori.

(2,386)Atque hic successu exsultans animisque Coroebus,

(2,387)'O socii, qua prima' inquit 'fortuna salutis

(2,388)monstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur

(2,389)mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis

(2,390)aptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat?

(2,391)Arma dabunt ipsi.' Sic fatus, deinde comantem

(2,392)Androgei galeam clipeique insigne decorum

(2,393)induitur, laterique Argivum accommodat ensem.

(2,394)Hoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus

(2,395)laeta facit; spoliis se quisque recentibus armat.

(2,396)Vadimus immixti Danais haud numine nostro,

(2,397)multaque per caecam congressi proelia noctem

(2,398)conserimus, multos Danaum demittimus Orco.

(2,399)Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu

(2,400)fida petunt: pars ingentem formidine turpi

(2,401)scandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.

(2,402)Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!

(2,403)Ecce trahebatur passis Priameia virgo

(2,404)crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae,

(2,405)ad caelum tendens ardentia lumina frustra, --

(2,406)lumina, nam teneras arcebant vincula palmas.

(2,407)Non tulit hanc speciem furiata mente Coroebus,

(2,408)et sese medium iniecit periturus in agmen.

(2,409)Consequimur cuncti et densis incurrimus armis.

(2,410)Hic primum ex alto delubri culmine telis

(2,411)nostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes

(2,412)armorum facie et Graiarum errore iubarum.

(2,413)Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira

(2,414)undique collecti invadunt, acerrimus Aiax,

(2,415)et gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis;

(2,416)adversi rupto ceu quondam turbine venti

(2,417)confligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois

(2,418)Eurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti

(2,419)spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.

(2,420)Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram

(2,421)fudimus insidiis totaque agitavimus urbe,

(2,422)apparent; primi clipeos mentitaque tela

(2,423)adgnoscunt, atque ora sono discordia signant.

(2,424)Ilicet obruimur numero; primusque Coroebus

(2,425)Penelei dextra divae armipotentis ad aram

(2,426)procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus

(2,427)qui fuit in Teucris et servantissimus aequi:

(2,428)dis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque

(2,429)confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,

(2,430)labentem pietas nec Apollinis infula texit.

(2,431)Iliaci cineres et flamma extrema meorum,

(2,432)testor, in occasu vestro nec tela nec ullas

(2,433)vitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent

(2,434)ut caderem, meruisse manu. Divellimur inde,

(2,435)Iphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo

(2,436)iam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi;

(2,437)protinus ad sedes Priami clamore vocati.

(2,438)Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam

(2,439)bella forent, nulli tota morerentur in urbe.

(2,440)Sic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis

(2,441)cernimus, obsessumque acta testudine limen.

(2,442)Haerent parietibus scalae, postisque sub ipsos

(2,443)nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris

(2,444)protecti obiciunt, prensant fastigia dextris.

(2,445)Dardanidae contra turris ac tota domorum

(2,446)culmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,

(2,447)extrema iam in morte parant defendere telis;

(2,448)auratasque trabes, veterum decora alta parentum,

(2,449)devolvunt; alii strictis mucronibus imas

(2,450)obsedere fores; has servant agmine denso.

(2,451)Instaurati animi, regis succurrere tectis,

(2,452)auxilioque levare viros, vimque addere victis.

(2,453)Limen erat caecaeque fores et pervius usus

(2,454)tectorum inter se Priami, postesque relicti

(2,455)a tergo, infelix qua se, dum regna manebant,

(2,456)saepius Andromache ferre incomitata solebat

(2,457)ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat.

(2,458)Evado ad summi fastigia culminis, unde

(2,459)tela manu miseri iactabant inrita Teucri.

(2,460)Turrim in praecipiti stantem summisque sub astra

(2,461)eductam tectis, unde omnis Troia videri

(2,462)et Danaum solitae naves et Achaia castra,

(2,463)adgressi ferro circum, qua summa labantis

(2,464)iuncturas tabulata dabant, convellimus altis

(2,465)sedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam

(2,466)cum sonitu trahit et Danaum super agmina late

(2,467)incidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum

(2,468)telorum interea cessat genus.

(2,469)Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus

(2,470)exsultat, telis et luce coruscus aena;

(2,471)qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus

(2,472)frigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,

(2,473)nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,

(2,474)lubrica convolvit sublato pectore terga

(2,475)arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.

(2,476)Una ingens Periphas et equorum agitator Achillis,

(2,477)armiger Automedon, una omnis Scyria pubes

(2,478)succedunt tecto, et flammas ad culmina iactant.

(2,479)Ipse inter primos correpta dura bipenni

(2,480)limina perrumpit, postisque a cardine vellit

(2,481)aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit

(2,482)robora, et ingentem lato dedit ore fenestram.

(2,483)Adparet domus intus, et atria longa patescunt;

(2,484)adparent Priami et veterum penetralia regum,

(2,485)armatosque vident stantis in limine primo.

(2,486)At domus interior gemitu miseroque tumultu

(2,487)miscetur, penitusque cavae plangoribus aedes

(2,488)femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.

(2,489)Tum pavidae tectis matres ingentibus errant;

(2,490)amplexaeque tenent postis atque oscula figunt.

(2,491)Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi

(2,492)custodes sufferre valent; labat ariete crebro

(2,493)ianua, et emoti procumbunt cardine postes.

(2,494)Fit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant

(2,495)immissi Danai, et late loca milite complent.

(2,496)Non sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis

(2,497)exiit, oppositasque evicit gurgite moles,

(2,498)fertur in arva furens cumulo, camposque per omnis

(2,499)cum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem

(2,500)caede Neoptolemum geminosque in limine Atridas;

(2,501)vidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras

(2,502)sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.

(2,503)Quinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,

(2,504)barbarico postes auro spoliisque superbi,

(2,505)procubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.

(2,506)Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.

(2,507)Urbis uti captae casum convolsaque vidit

(2,508)limina tectorum et medium in penetralibus hostem,

(2,509)arma diu senior desueta trementibus aevo

(2,510)circumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum

(2,511)cingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.

(2,512)Aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe

(2,513)ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus,

(2,514)incumbens arae atque umbra complexa Penatis.

(2,515)Hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,

(2,516)praecipites atra ceu tempestate columbae,

(2,517)condensae et divom amplexae simulacra sedebant.

(2,518)Ipsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis

(2,519)ut vidit, 'Quae mens tam dira, miserrime coniunx,

(2,520)impulit his cingi telis? Aut quo ruis?' inquit;

(2,521)'Non tali auxilio nec defensoribus istis

(2,522)tempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector.

(2,523)Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,

(2,524)aut moriere simul.' Sic ore effata recepit

(2,525)ad sese et sacra longaevum in sede locavit.

(2,526)Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,

(2,527)unus natorum Priami, per tela, per hostis

(2,528)porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat

(2,529)saucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus

(2,530)insequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.

(2,531)Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum,

(2,532)concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.

(2,533)Hic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,

(2,534)non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit:

(2,535)'At tibi pro scelere,' exclamat, 'pro talibus ausis,

(2,536)di, si qua est caelo pietas, quae talia curet,

(2,537)persolvant grates dignas et praemia reddant

(2,538)debita, qui nati coram me cernere letum

(2,539)fecisti et patrios foedasti funere voltus.

(2,540)At non ille, satum quo te mentiris, Achilles

(2,541)talis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque

(2,542)supplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro

(2,543)reddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.'

(2,544)Sic fatus senior, telumque imbelle sine ictu

(2,545)coniecit, rauco quod protinus aere repulsum

(2,546)e summo clipei nequiquam umbone pependit.

(2,547)Cui Pyrrhus: 'Referes ergo haec et nuntius ibis

(2,548)Pelidae genitori; illi mea tristia facta

(2,549)degeneremque Neoptolemum narrare memento.

(2,550)Nunc morere.' Hoc dicens altaria ad ipsa trementem

(2,551)traxit et in multo lapsantem sanguine nati,

(2,552)implicuitque comam laeva, dextraque coruscum

(2,553)extulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem.

(2,554)Haec finis Priami fatorum; hic exitus illum

(2,555)sorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem

(2,556)Pergama, tot quondam populis terrisque superbum

(2,557)regnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus,

(2,558)avolsumque umeris caput, et sine nomine corpus.

(2,559)At me tum primum saevus circumstetit horror

(2,560)Obstipui; subiit cari genitoris imago,

(2,561)ut regem aequaevum crudeli volnere vidi

(2,562)vitam exhalantem; subiit deserta Creusa,

(2,563)et direpta domus, et parvi casus Iuli.

(2,564)Respicio, et quae sit me circum copia lustro.

(2,565)Deseruere omnes defessi, et corpora saltu

(2,566)ad terram misere aut ignibus aegra dedere.

(2,567)[Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae

(2,568)servantem et tacitam secreta in sede latentem

(2,569)Tyndarida aspicio: dant clara incendia lucem

(2,570)erranti passimque oculos per cuncta ferenti.

(2,571)Illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros

(2,572)et poenas Danaum et deserti coniugis iras

(2,573)praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,

(2,574)abdiderat sese atque aris invisa sedebat.

(2,575)Exarsere ignes animo; subit ira cadentem

(2,576)ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.

(2,577)'Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas

(2,578)aspiciet, partoque ibit regina triumpho,

(2,579)coniugiumque, domumque, patres, natosque videbit,

(2,580)Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris?

(2,581)Occiderit ferro Priamus, Troia arserit igni?

(2,582)Dardanium totiens sudarit sanguine litus?

(2,583)Non ita: namque etsi nullum memorabile nomen

(2,584)feminea in poena est, nec habet victoria laudem,

(2,585)extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis

(2,586)laudabor poenas, animumque explesse iuvabit

(2,587)ultricis flammae, et cineres satiasse meorum.'

(2,588)Talia iactabam, et furiata mente ferebar :]

(2,589)cum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam

(2,590)obtulit et pura per noctem in luce refulsit

(2,591)alma parens, confessa deam, qualisque videri

(2,592)caelicolis et quanta solet, dextraque prehensum

(2,593)continuit, roseoque haec insuper addidit ore:

(2,594)'Nate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?

(2,595)Quid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit?

(2,596)Non prius aspicies, ubi fessum aetate parentem

(2,597)liqueris Anchisen; superet coniunxne Creusa,

(2,598)Ascaniusque puer? Quos omnes undique Graiae

(2,599)circum errant acies, et, ni mea cura resistat,

(2,600)iam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.

(2,601)Non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae

(2,602)culpatusve Paris: divom inclementia, divom,

(2,603)has evertit opes sternitque a culmine Troiam.

(2,604)Aspice -- namque omnem, quae nunc obducta tuenti

(2,605)mortalis hebetat visus tibi et umida circum

(2,606)caligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis

(2,607)iussa time, neu praeceptis parere recusa: --

(2,608)hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis

(2,609)saxa vides mixtoque undantem pulvere fumum.

(2,610)Neptunus muros magnoque emota tridenti

(2,611)fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem

(2,612)eruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas

(2,613)prima tenet, sociumque furens a navibus agmen

(2,614)ferro accincta vocat.

(2,615)Iam summas arces Tritonia, respice, Pallas

(2,616)insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva.

(2,617)Ipse pater Danais animos viresque secundas

(2,618)sufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.

(2,619)Eripe, nate, fugam, finemque impone labori.

(2,620)Nusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.'

(2,621)Dixerat, et spissis noctis se condidit umbris.

(2,622)Adparent dirae facies inimicaque Troiae

(2,623)numina magna deum.

(2,624)Tum vero omne mihi visum considere in ignis

(2,625)Ilium et ex imo verti Neptunia Troia;

(2,626)ac veluti summis antiquam in montibus ornum

(2,627)cum ferro accisam crebrisque bipennibus instant

(2,628)eruere agricolae certatim, -- illa usque minatur

(2,629)et tremefacta comam concusso vertice nutat,

(2,630)volneribus donec paulatim evicta, supremum

(2,631)congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.

(2,632)Descendo, ac ducente deo flammam inter et hostis

(2,633)expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.

(2,634)Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis

(2,635)antiquasque domos, genitor, quem tollere in altos

(2,636)optabam primum montis primumque petebam,

(2,637)abnegat excisa vitam producere Troia

(2,638)exsiliumque pati. 'Vos O, quibus integer aevi

(2,639)sanguis,' ait 'solidaeque suo stant robore vires,

(2,640)vos agitate fugam:

(2,641)me si caelicolae voluissent ducere vitam,

(2,642)has mihi servassent sedes. Satis una superque

(2,643)vidimus exscidia et captae superavimus urbi.

(2,644)Sic O, sic positum adfati discedite corpus.

(2,645)Ipse manu mortem inveniam; miserebitur hostis

(2,646)exuviasque petet; facilis iactura sepulcri.

(2,647)Iam pridem invisus divis et inutilis annos

(2,648)demoror, ex quo me divom pater atque hominum rex

(2,649)fulminis adflavit ventis et contigit igni.'

(2,650)Talia perstabat memorans, fixusque manebat.

(2,651)Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creusa

(2,652)Ascaniusque omnisque domus, ne vertere secum

(2653)cuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet.

(2,654)Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.

(2,655)Rursus in arma feror, mortemque miserrimus opto:

(2,656)nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?

(2,657)'Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto

(2,658)sperasti, tantumque nefas patrio excidit ore?

(2,659)Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui,

(2,660)et sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae

(2,661)teque tuosque iuvat, patet isti ianua leto,

(2,662)iamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,

(2,663)natum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.

(2,664)Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis

(2,665)eripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque

(2,666)Ascanium patremque meum iuxtaque Creusam

(2,667)alterum in alterius mactatos sanguine cernam?

(2,668)Arma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.

(2,669)Reddite me Danais; sinite instaurata revisam

(2,670)proelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.'

(2,671)Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram

(2,672)insertabam aptans, meque extra tecta ferebam.

(2,673)Ecce autem complexa pedes in limine coniunx

(2,674)haerebat, parvumque patri tendebat Iulum:

(2,675)'Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum;

(2,676)sin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,

(2,677)hanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus,

(2,678)cui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?'

(2,679)Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,

(2,680)cum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.

(2,681)Namque manus inter maestorumque ora parentum

(2,682)ecce levis summo de vertice visus Iuli

(2,683)fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis

(2,684)lambere flamma comas et circum tempora pasci.

(2,685)Nos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem

(2,686)excutere et sanctos restinguere fontibus ignis.

(2,687)At pater Anchises oculos ad sidera laetus

(2,688)extulit, et caelo palmas cum voce tetendit:

(2,689)'Iuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,

(2,690)aspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur,

(2,691)da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.'

(2,692)Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore

(2,693)intonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras

(2,694)stella facem ducens multa cum luce cucurrit.

(2,695)Illam, summa super labentem culmina tecti,

(2,696)cernimus Idaea claram se condere silva

(2,697)signantemque vias; tum longo limite sulcus

(2,698)dat lucem, et late circum loca sulphure fumant.

(2,699)Hic vero victus genitor se tollit ad auras,

(2,700)adfaturque deos et sanctum sidus adorat.

(2,701)'Iam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum.

(2,702)Di patrii, servate domum, servate nepotem.

(2,703)Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.

(2,704)Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.'

(2,705)Dixerat ille; et iam per moenia clarior ignis

(2,706)auditur, propiusque aestus incendia volvunt.

(2,707)'Ergo age, care pater, cervici imponere nostrae;

(2,708)ipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit:

(2,709)quo res cumque cadent, unum et commune periclum,

(2,710)una salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus

(2,711)sit comes, et longe servet vestigia coniunx:

(2,712)vos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris.

(2,713)Est urbe egressis tumulus templumque vetustum

(2,714)desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus

(2,715)religione patrum multos servata per annos.

(2,716)Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.

(2,717)Tu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis;

(2,718)me, bello e tanto digressum et caede recenti,

(2,719)attrectare nefas, donec me flumine vivo

(2,720)abluero.'

(2,721)Haec fatus, latos umeros subiectaque colla

(2,722)veste super fulvique insternor pelle leonis,

(2,723)succedoque oneri; dextrae se parvus Iulus

(2,724)implicuit sequiturque patrem non passibus aequis;

(2,725)pone subit coniunx: ferimur per opaca locorum;

(2,726)et me, quem dudum non ulla iniecta movebant

(2,727)tela neque adverso glomerati ex agmine Grai,

(2,728)nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis

(2,729)suspensum et pariter comitique onerique timentem.

(2,730)Iamque propinquabam portis, omnemque videbar

(2,731)evasisse viam, subito cum creber ad auris

(2,732)visus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram

(2,733)prospiciens; 'Nate' exclamat, 'fuge nate, propinquant.

(2,734)Ardentis clipeos atque aera micantia cerno!' --

(2,735)Hic mihi nescio quod trepido male numen amicum

(2,736)confusam eripuit mentem. Namque avia cursu

(2,737)dum sequor, et nota excedo regione viarum,

(2,738)heu, misero coniunx fatone erepta Creusa

(2,739)substitit, erravitne via, seu lassa resedit,

(2,740)incertum; nec post oculis est reddita nostris.

(2,741)Nec prius amissam respexi animumque reflexi,

(2,742)quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam

(2,743)venimus; hic demum collectis omnibus una

(2,744)defuit, et comites natumque virumque fefellit.

(2,745)Quem non incusavi amens hominumque deorumque,

(2,746)aut quid in eversa vidi crudelius urbe?

(2,747)Ascanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis

(2,748)commendo sociis et curva valle recondo;

(2,749)ipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.

(2,750)Stat casus renovare omnis, omnemque reverti

(2,751)per Troiam, et rursus caput obiectare periclis.

(2,752)Principio muros obscuraque limina portae,

(2,753)qua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro

(2,754)observata sequor per noctem et lumine lustro.

(2,755)Horror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.

(2,756)Inde domum, si forte pedem, si forte tulisset,

(2,757)me refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.

(2,758)Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento

(2,759)volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.

(2,760)Procedo et Priami sedes arcemque reviso.

(2,761)Et iam porticibus vacuis Iunonis asylo

(2,762)custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes

(2,763)praedam adservabant. Huc undique Troia gaza

(2,764)incensis erepta adytis, mensaeque deorum,

(2,765)crateresque auro solidi, captivaque vestis

(2,766)congeritur; pueri et pavidae longo ordine matres

(2,767)stant circum.

(2,768)Ausus quin etiam voces iactare per umbram

(2,769)implevi clamore vias, maestusque Creusam

(2,770)nequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.

(2,771)Quaerenti et tectis urbis sine fine furenti

(2,772)infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae

(2,773)visa mihi ante oculos et nota maior imago.

(2,774)Obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.

(2,775)[Tum sic adfari et curas his demere dictis :]

(2,776)'Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,

(2,777)O dulcis coniunx? Non haec sine numine divom

(2,778)eveniunt; nec te hinc comitem asportare Creusam

(2,779)fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.

(2,780)Longa tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum,

(2,781)et terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva

(2,782)inter opima virum leni fluit agmine Thybris:

(2,783)illic res laetae regnumque et regia coniunx

(2,784)parta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creusae.

(2,785)Non ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas

(2,786)aspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,

(2,787)Dardanis, et divae Veneris nurus.

(2,788)Sed me magna deum genetrix his detinet oris:

(2,789)iamque vale, et nati serva communis amorem.'

(2,790)Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem

(2,791)dicere deseruit, tenuisque recessit in auras.

(2,792)Ter conatus ibi collo dare bracchia circum:

(2,793)ter frustra comprensa manus effugit imago,

(2,794)par levibus ventis volucrique simillima somno.

(2,795)Sic demum socios consumpta nocte reviso.

(2,796)Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum

(2,797)invenio admirans numerum, matresque virosque,

(2,798)collectam exsilio pubem, miserabile volgus.

(2,799)Undique convenere, animis opibusque parati,

(2,800)in quascumque velim pelago deducere terras.

(2,801)Iamque iugis summae surgebat Lucifer Idae

(2,802)ducebatque diem, Danaique obsessa tenebant

(2,803)limina portarum, nec spes opis ulla dabatur;

(2,804)cessi, et sublato montes genitore petivi.

(3,1)Postquam res Asiae Priamique evertere gentem

(3,2)immeritam visum Superis, ceciditque superbum

(3,3)Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia,

(3,4)diversa exsilia et desertas quaerere terras

(3,5)auguriis agimur divom, classemque sub ipsa

(3,6)Antandro et Phrygiae molimur montibus Idae,

(3,7)incerti, quo fata ferant, ubi sistere detur,

(3,8)contrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas,

(3,9)et pater Anchises dare fatis vela iubebat;

(3,10)litora cum patriae lacrimans portusque relinquo

(3,11)et campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum

(3,12)cum sociis natoque Penatibus et magnis dis.

(3,13)Terra procul vastis colitur Mavortia campis,

(3,14)Thraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,

(3,15)hospitium antiquum Troiae sociique Penates,

(3,16)dum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo

(3,17)moenia prima loco, fatis ingressus iniquis,

(3,18)Aeneadasque meo nomen de nomine fingo.

(3,19)Sacra Dionaeae matri divisque ferebam

(3,20)auspicibus coeptorum operum, superoque nitentem

(3,21)caelicolum regi mactabam in litore taurum.

(3,22)Forte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo

(3,23)virgulta et densis hastilibus horrida myrtus.

(3,24)Accessi, viridemque ab humo convellere silvam

(3,25)conatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,

(3,26)horrendum et dictu video mirabile monstrum.

(3,27)Nam, quae prima solo ruptis radicibus arbos

(3,28)vellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae,

(3,29)et terram tabo maculant. Mihi frigidus horror

(3,30)membra quatit, gelidusque coit formidine sanguis.

(3,31)Rursus et alterius lentum convellere vimen

(3,32)insequor, et causas penitus temptare latentis:

(3,33)ater et alterius sequitur de cortice sanguis.

(3,34)Multa movens animo nymphas venerabar agrestis

(3,35)Gradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,

(3,36)rite secundarent visus omenque levarent.

(3,37)Tertia sed postquam maiore hastilia nisu

(3,38)adgredior, genibusque adversae obluctor harenae---

(3,39)eloquar, an sileam?---gemitus lacrimabilis imo

(3,40)auditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris:

(3,41)'Quid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto;

(3,42)parce pias scelerare manus. Non me tibi Troia

(3,43)externum tulit, aut cruor hic de stipite manat.

(3,44)Heu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum:

(3,45)nam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit

(3,46)telorum seges et iaculis increvit acutis.'

(3,47)Tum vero ancipiti mentem formidine pressus

(3,48)obstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.

(3,49)Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno

(3,50)infelix Priamus furtim mandarat alendum

(3,51)Threicio regi, cum iam diffideret armis

(3,52)Dardaniae, cingique urbem obsidione videret.

(3,53)Ille, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit,

(3,54)res Agamemnonias victriciaque arma secutus,

(3,55)fas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro

(3,56)vi potitur. Quid non mortalia pectora cogis,

(3,57)auri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit,

(3,58)delectos populi ad proceres primumque parentem

(3,59)monstra deum refero, et quae sit sententia posco.

(3,60)Omnibus idem animus, scelerata excedere terra,

(3,61)linqui pollutum hospitium, et dare classibus austros.

(3,62)Ergo instauramus Polydoro funus, et ingens

(3,63)aggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae,

(3,64)caeruleis maestae vittis atraque cupresso,

(3,65)et circum Iliades crinem de more solutae;

(3,66)inferimus tepido spumantia cymbia lacte

(3,67)sanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro

(3,68)condimus, et magna supremum voce ciemus.

(3,69)Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti

(3,70)dant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,

(3,71)deducunt socii navis et litora complent:

(3,72)provehimur portu, terraeque urbesque recedunt.

(3,73)Sacra mari colitur medio gratissima tellus

(3,74)Nereidum matri et Neptuno Aegaeo,

(3,75)quam pius arquitenens oras et litora circum

(3,76)errantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,

(3,77)immotamque coli dedit et contemnere ventos.

(3,78)Huc feror; haec fessos tuto placidissima portu

(3,79)accipit: egressi veneramur Apollinis urbem.

(3,80)Rex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos

(3,81)vittis et sacra redimitus tempora lauro,

(3,82)occurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum.

(3,83)Iungimus hospitio dextras, et tecta subimus.

(3,84)Templa dei saxo venerabar structa vetusto:

(3,85)'Da propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis

(3,86)et genus et mansuram urbem; serva altera Troiae

(3,87)Pergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.

(3,88)Quem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?

(3,89)Da, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.'

(3,90)Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,

(3,91)liminaque laurusque dei, totusque moveri

(3,92)mons circum, et mugire adytis cortina reclusis.

(3,93)Submissi petimus terram, et vox fertur ad auris:

(3,94)'Dardanidae duri, quae vos a stirpe parentum

(3,95)prima tulit tellus, eadem vos ubere laeto

(3,96)accipiet reduces. Antiquam exquirite matrem:

(3,97)hic domus Aeneae cunctis dominabitur oris,

(3,98)et nati natorum, et qui nascentur ab illis.'

(3,99)Haec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu

(3,100)laetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,

(3,101)quo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti?

(3,102)Tum genitor, veterum volvens monumenta virorum,

(3,103)'Audite, O proceres' ait 'et spes discite vestras:

(3,104)Creta Iovis magni medio iacet insula ponto;

(3,105)mons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.

(3,106)Centum urbes habitant magnas, uberrima regna;

(3,107)maximus unde pater, si rite audita recordor,

(3,108)Teucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,

(3,109)optavitque locum regno. Nondum Ilium et arces

(3,110)Pergameae steterant; habitabant vallibus imis.

(3,111)hinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera

(3,112)Idaeumque nemus; hinc fida silentia sacris,

(3,113)et iuncti currum dominae subiere leones.

(3,114)Ergo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur;

(3,115)placemus ventos et Gnosia regna petamus.

(3,116)Nec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit,

(3,117)tertia lux classem Cretaeis sistet in oris.'

(3,118)Sic fatus, meritos aris mactavit honores,

(3,119)taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo

(3,120)nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.

(3,121)Fama volat pulsum regnis cessisse paternis

(3,122)Idomenea ducem, desertaque litora Cretae

(3,123)hoste vacare domos, sedesque adstare relictas.

(3,124)Linquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus,

(3,125)bacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam,

(3,126)Olearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor

(3,127)Cycladas, et crebris legimus freta consita terris.

(3,128)Nauticus exoritur vario certamine clamor;

(3,129)hortantur socii: ''Cretam proavosque petamus!''

(3,130)Prosequitur surgens a puppi ventus euntis

(3,131)et tandem antiquis Curetum adlabimur oris.

(3,132)Ergo avidus muros optatae molior urbis,

(3,133)Pergameamque voco, et laetam cognomine gentem

(3,134)hortor amare focos arcemque attollere tectis.

(3,135)Iamque fere sicco subductae litore puppes;

(3,136)conubiis arvisque novis operata iuventus;

(3,137)iura domosque dabam: subito cum tabida membris,

(3,138)corrupto caeli tractu, miserandaque venit

(3,139)arboribusque satisque lues et letifer annus.

(3,140)Linquebant dulcis animas, aut aegra trahebant

(3,141)corpora; tum sterilis exurere Sirius agros;

(3,142)arebant herbae, et victum seges aegra negabat.

(3,143)Rursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso

(3,144)hortatur pater ire mari, veniamque precari:

(3,145)quam fessis finem rebus ferat; unde laborum

(3,146)temptare auxilium iubeat; quo vertere cursus.

(3,147)Nox erat, et terris animalia somnus habebat:

(3,148)effigies sacrae divom Phrygiique Penates,

(3,149)quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis

(3,150)extuleram, visi ante oculos adstare iacentis

(3,151)in somnis, multo manifesti lumine, qua se

(3,152)plena per insertas fundebat luna fenestras;

(3,153)tum sic adfari et curas his demere dictis:

(3,154)'Quod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,

(3,155)hic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit.

(3,156)Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti,

(3,157)nos tumidum sub te permensi classibus aequor,

(3,158)idem venturos tollemus in astra nepotes,

(3,159)imperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis

(3,160)magna para, longumque fugae ne linque laborem.

(3,161)Mutandae sedes: non haec tibi litora suasit

(3,162)Delius, aut Cretae iussit considere Apollo.

(3,163)Est locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,

(3,164)terra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;

(3,165)Oenotri coluere viri; nunc fama minores

(3,166)Italiam dixisse ducis de nomine gentem:

(3,167)hae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus,

(3,168)Iasiusque pater, genus a quo principe nostrum.

(3,169)Surge age, et haec laetus longaevo dicta parenti

(3,170)haud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat

(3,171)Ausonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.'

(3,172)Talibus attonitus visis et voce deorum---

(3,173)nec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus

(3,174)velatasque comas praesentiaque ora videbar;

(3,175)tum gelidus toto manabat corpore sudor

(3,176)corripio e stratis corpus, tendoque supinas

(3,177)ad caelum cum voce manus, et munera libo

(3,178)intemerata focis. Perfecto laetus honore

(3,179)Anchisen facio certum, remque ordine pando.

(3,180)Adgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,

(3,181)seque novo veterum deceptum errore locorum.

(3,182)Tum memorat: 'Nate, Iliacis exercite fatis,

(3,183)sola mihi talis casus Cassandra canebat.

(3,184)Nunc repeto haec generi portendere debita nostro,

(3,185)et saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.

(3,186)Sed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros

(3,187)crederet, aut quem tum vates Cassandra moveret?

(3,188)Cedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.'

(3,189)Sic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.

(3,190)Hanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis

(3,191)vela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.

(3,192)Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae

(3,193)adparent terrae, caelum undique et undique pontus,

(3,194)tum mihi caeruleus supra caput adstitit imber,

(3,195)noctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.

(3,196)Continuo venti volvunt mare, magnaque surgunt

(3,197)aequora; dispersi iactamur gurgite vasto;

(3,198)involvere diem nimbi, et nox umida caelum

(3,199)abstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.

(3,200)Excutimur cursu, et caecis erramus in undis.

(3,201)Ipse diem noctemque negat discernere caelo,

(3,202)nec meminisse viae media Palinurus in unda.

(3,203)Tris adeo incertos caeca caligine soles

(3,204)erramus pelago, totidem sine sidere noctes.

(3,205)Quarto terra die primum se attollere tandem

(3,206)visa, aperire procul montis, ac volvere fumum.

(3,207)Vela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae

(3,208)adnixi torquent spumas et caerula verrunt.

(3,209)Servatum ex undis Strophadum me litora primum

(3,210)accipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,

(3,211)insulae Ionio in magno, quas dira Celaeno

(3,212)Harpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam

(3,213)clausa domus, mensasque metu liquere priores.

(3,214)Tristius haud illis monstrum, nec saevior ulla

(3,215)pestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.

(3,216)Virginei volucrum voltus, foedissima ventris

(3,217)proluvies, uncaeque manus, et pallida semper

(3,218)ora fame.

(3,219)Huc ubi delati portus intravimus, ecce

(3,220)laeta boum passim campis armenta videmus,

(3,221)caprigenumque pecus nullo custode per herbas.

(3,222)Inruimus ferro, et divos ipsumque vocamus

(3,223)in partem praedamque Iovem; tum litore curvo

(3,224)exstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.

(3,225)At subitae horrifico lapsu de montibus adsunt

(3,226)Harpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas,

(3,227)diripiuntque dapes, contactuque omnia foedant

(3,228)immundo; tum vox taetrum dira inter odorem.

(3,229)Rursum in secessu longo sub rupe cavata,

(3,230)arboribus clausi circum atque horrentibus umbris,

(3,231)instruimus mensas arisque reponimus ignem:

(3,232)rursum ex diverso caeli caecisque latebris

(3,233)turba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,

(3,234)polluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,

(3,235)edico, et dira bellum cum gente gerendum.

(3,236)Haud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam

(3,237)disponunt enses et scuta latentia condunt.

(3,238)Ergo ubi delapsae sonitum per curva dedere

(3,239)litora, dat signum specula Misenus ab alta

(3,240)aere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant,

(3,241)obscenas pelagi ferro foedare volucres:

(3,242)sed neque vim plumis ullam nec volnera tergo

(3,243)accipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae

(3,244)semesam praedam et vestigia foeda relinquunt.

(3,245)Una in praecelsa consedit rupe Celaeno,

(3,246)infelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:

(3,247)'Bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,

(3,248)Laomedontiadae, bellumne inferre paratis,

(3,249)et patrio Harpyias insontis pellere regno?

(3,250)Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta,

(3,251)quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo

(3,252)praedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.

(3,253)Italiam cursu petitis, ventisque vocatis

(3,254)ibitis Italiam, portusque intrare licebit;

(3,255)sed non ante datam cingetis moenibus urbem,

(3,256)quam vos dira fames nostraeque iniuria caedis

(3,257)ambesas subigat malis absumere mensas.'

(3,258)Dixit, et in silvam pennis ablata refugit.

(3,259)At sociis subita gelidus formidine sanguis

(3,260)deriguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,

(3,261)sed votis precibusque iubent exposcere pacem,

(3,262)sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.

(3,263)Et pater Anchises passis de litore palmis

(3,264)numina magna vocat, meritosque indicit honores:

(3,265)'Di, prohibete minas; di, talem avertite casum,

(3,266)et placidi servate pios!' Tum litore funem

(3,267)deripere, excussosque iubet laxare rudentes.

(3,268)Tendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis,

(3,269)qua cursum ventusque gubernatorque vocabat.

(3,270)Iam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos

(3,271)Dulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.

(3,272)Effugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,

(3,273)et terram altricem saevi exsecramur Ulixi.

(3,274)Mox et Leucatae nimbosa cacumina montis

(3,275)et formidatus nautis aperitur Apollo.

(3,276)Hunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;

(3,277)ancora de prora iacitur, stant litore puppes.

(3,278)Ergo insperata tandem tellure potiti,

(3,279)lustramurque Iovi votisque incendimus aras,

(3,280)Actiaque Iliacis celebramus litora ludis.

(3,281)Exercent patrias oleo labente palaestras

(3,282)nudati socii; iuvat evasisse tot urbes

(3,283)Argolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis.

(3,284)Interea magnum sol circumvolvitur annum,

(3,285)et glacialis hiemps aquilonibus asperat undas.

(3,286)Aere cavo clipeum. magni gestamen Abantis,

(3,287)postibus adversis figo, et rem carmine signo:

(3,288)Aeneas haec de Danais victoribus arma.

(3,289)Linquere tum portus iubeo et considere transtris:

(3,290)certatim socii feriunt mare et aequora verrunt.

(3,291)Protinus aerias Phaeacum abscondimus arces,

(3,292)litoraque Epiri legimus portuque subimus

(3,293)Chaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem.

(3,294)Hic incredibilis rerum fama occupat auris,

(3,295)Priamiden Helenum Graias regnare per urbes,

(3,296)coniugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,

(3,297)et patrio Andromachen iterum cessisse marito.

(3,298)Obstipui, miroque incensum pectus amore,

(3,299)compellare virum et casus cognoscere tantos.

(3,300)Progredior portu, classis et litora linquens,

(3,301)sollemnis cum forte dapes et tristia dona

(3,302)ante urbem in luco falsi Simoentis ad undam

(3,303)libabat cineri Andromache, Manisque vocabat

(3,304)Hectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem

(3,305)et geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.

(3,306)Ut me conspexit venientem et Troia circum

(3,307)arma amens vidit, magnis exterrita monstris

(3,308)deriguit visu in medio, calor ossa reliquit;

(3,309)labitur, et longo vix tandem tempore fatur:

(3,310)'Verane te facies, verus mihi nuntius adfers,

(3,311)nate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit,

(3,312)Hector ubi est?' Dixit, lacrimasque effudit et omnem

(3,313)implevit clamore locum. Vix pauca furenti

(3,314)subicio, et raris turbatus vocibus hisco:

(3,315)'vivo equidem, vitamque extrema per omnia duco;

(3,316)ne dubita, nam vera vides.

(3,317)Heu, quis te casus deiectam coniuge tanto

(3,318)excipit, aut quae digna satis fortuna revisit

(3,319)Hectoris Andromachen? Pyrrhin' conubia servas?'

(3,320)Deiecit voltum et demissa voce locuta est:

(3,321)'O felix una ante alias Priameia virgo,

(3,322)hostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis

(3,323)iussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,

(3,324)nec victoris eri tetigit captiva cubile!

(3,325)nos, patria incensa, diversa per aequora vectae,

(3,326)stirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,

(3,327)servitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus

(3,328)Ledaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos,

(3,329)me famulo famulamque Heleno transmisit habendam.

(3,330)Ast illum, ereptae magno inflammatus amore

(3,331)coniugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes

(3,332)excipit incautum patriasque obtruncat ad aras.

(3,333)Morte Neoptolemi regnorum reddita cessit

(3,334)pars Heleno, qui Chaonios cognomine campos

(3,335)Chaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,

(3,336)Pergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.

(3,337)Sed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?

(3,338)Aut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris?

(3,339)Quid puer Ascanius? superatne et vescitur aura,

(3,340)quem tibi iam Troia---

(3,341)Ecqua tamen puero est amissae cura parentis?

(3,342)Ecquid in antiquam virtutem animosque virilis

(3,343)et pater Aeneas et avunculus excitat Hector?'

(3,344)Talia fundebat lacrimans longosque ciebat

(3,345)incassum fletus, cum sese a moenibus heros

(3,346)Priamides multis Helenus comitantibus adfert,

(3,347)adgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit,

(3,348)et multum lacrimas verba inter singula fundit.

(3,349)Procedo, et parvam Troiam simulataque magnis

(3,350)Pergama, et arentem Xanthi cognomine rivum

(3,351)adgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.

(3,352)Nec non et Teucri socia simul urbe fruuntur:

(3,353)illos porticibus rex accipiebat in amplis;

(3,354)aulai medio libabant pocula Bacchi,

(3,355)impositis auro dapibus, paterasque tenebant.

(3,356)Iamque dies alterque dies processit, et aurae

(3,357)vela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.

(3,358)His vatem adgredior dictis ac talia quaeso:

(3,359)'Troiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,

(3,360)qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis,

(3,361)et volucrum linguas et praepetis omina pennae,

(3,362)fare age---namque omnem cursum mihi prospera dixit

(3,363)religio, et cuncti suaserunt numine divi

(3,364)Italiam petere et terras temptare repostas:

(3,365)sola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno

(3,366)prodigium canit, et tristis denuntiat iras,

(3,367)obscenamque famem---quae prima pericula vito?

(3,368)Quidve sequens tantos possim superare labores?'

(3,369)Hic Helenus, caesis primum de more iuvencis,

(3,370)exorat pacem divom, vittasque resolvit

(3,371)sacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,

(3,372)ipse manu multo suspensum numine ducit,

(3,373)atque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:

(3,374)'Nate dea,---nam te maioribus ire per altum

(3,375)auspiciis manifesta fides: sic fata deum rex

(3,376)sortitur, volvitque vices; is vertitur ordo---

(3,377)pauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres

(3,378)aequora et Ausonio possis considere portu,

(3,379)expediam dictis; prohibent nam cetera Parcae

(3,380)scire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.

(3,381)Principio Italiam, quam tu iam rere propinquam

(3,382)vicinosque, ignare, paras invadere portus,

(3,383)longa procul longis via dividit invia terris.

(3,384)Ante et Trinacria lentandus remus in unda,

(3,385)et salis Ausonii lustrandum navibus aequor,

(3,386)infernique lacus, Aeaeaeque insula Circae,

(3,387)quam tuta possis urbem componere terra:

(3,388)signa tibi dicam, tu condita mente teneto:

(3,389)cum tibi sollicito secreti ad fluminis undam

(3,390)litoreis ingens inventa sub ilicibus sus

(3,391)triginta capitum fetus enixa iacebit.

(3,392)alba, solo recubans, albi circum ubera nati,

(3,393)is locus urbis erit, requies ea certa laborum.

(3,394)Nec tu mensarum morsus horresce futuros:

(3,395)fata viam invenient, aderitque vocatus Apollo.

(3,396)'Has autem terras, Italique hanc litoris oram,

(3,397)proxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu,

(3,398)effuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.

(3,399)Hic et Narycii posuerunt moenia Locri,

(3,400)et Sallentinos obsedit milite campos

(3,401)Lyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei

(3,402)parva Philoctetae subnixa Petelia muro.

(3,403)Quin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,

(3,404)et positis aris iam vota in litore solves,

(3,405)purpureo velare comas adopertus amictu,

(3,406)ne qua inter sanctos ignis in honore deorum

(3,407)hostilis facies occurrat et omina turbet.

(3,408)Hunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto:

(3,409)hac casti maneant in religione nepotes.

(3,410)'Ast ubi digressum Siculae te admoverit orae

(3,411)ventus, et angusti rarescent claustra Pelori,

(3,412)laeva tibi tellus et longo laeva petantur

(3,413)aequora circuitu: dextrum fuge litus et undas.

(3,414)Haec loca vi quondam et vasta convolsa ruina---

(3,415)tantum aevi longinqua valet mutare vetustas---

(3,416)dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus

(3,417)una foret; venit medio vi pontus et undis

(3,418)Hesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes

(3,419)litore diductas angusto interluit aestu.

(3,420)Dextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis

(3,421)obsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos

(3,422)sorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras

(3,423)erigit alternos et sidera verberat unda.

(3,424)At Scyllam caecis cohibet spelunca latebris,

(3,425)ora exsertantem et navis in saxa trahentem.

(3,426)Prima hominis facies et pulchro pectore virgo

(3,427)pube tenus, postrema immani corpore pristis,

(3,428)delphinum caudas utero commissa luporum.

(3,429)Praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni

(3,430)cessantem, longos et circumflectere cursus,

(3,431)quam semel informem vasto vidisse sub antro

(3,432)Scyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa.

(3,433)'Praeterea, si qua est Heleno prudentia, vati

(3,434)si qua fides, animum si veris implet Apollo,

(3,435)unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum

(3,436)praedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:

(3,437)Iunonis magnae primum prece numen adora;

(3,438)Iunoni cane vota libens, dominamque potentem

(3,439)supplicibus supera donis: sic denique victor

(3,440)Trinacria finis Italos mittere relicta.

(3,441)'Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,

(3,442)divinosque lacus, et Averna sonantia silvis,

(3,443)insanam vatem aspicies, quae rupe sub ima

(3,444)fata canit, foliisque notas et nomina mandat.

(3,445)Quaecumque in foliis descripsit carmina virgo,

(3,446)digerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.

(3,447)Illa manent immota locis, neque ab ordine cedunt;

(3,448)verum eadem, verso tenuis cum cardine ventus

(3,449)impulit et teneras turbavit ianua frondes,

(3,450)numquam deinde cavo volitantia prendere saxo,

(3,451)nec revocare situs aut iungere carmina curat:

(3,452)inconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae.

(3,453)Hic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,---

(3,454)quamvis increpitent socii, et vi cursus in altum

(3,455)vela vocet, possisque sinus implere secundos,---

(3,456)quin adeas vatem precibusque oracula poscas

(3,457)ipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat.

(3,458)Illa tibi Italiae populos venturaque bella,

(3,459)et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem

(3,460)expediet, cursusque dabit venerata secundos.

(3,461)Haec sunt, quae nostra liceat te voce moneri.

(3,462)Vade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.'

(3,463)Quae postquam vates sic ore effatus amico est,

(3,464)dona dehinc auro gravia sectoque elephanto

(3,465)imperat ad navis ferri, stipatque carinis

(3,466)ingens argentum, Dodonaeosque lebetas,

(3,467)loricam consertam hamis auroque trilicem,

(3,468)et conum insignis galeae cristasque comantis,

(3,469)arma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti.

(3,470)Addit equos, additque duces;

(3,471)remigium supplet; socios simul instruit armis.

(3,472)Interea classem velis aptare iubebat

(3,473)Anchises, fieret vento mora ne qua ferenti.

(3,474)Quem Phoebi interpres multo compellat honore:

(3,475)'Coniugio, Anchise, Veneris dignate superbo,

(3,476)cura deum, bis Pergameis erepte ruinis,

(3,477)ecce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis.

(3,478)Et tamen hanc pelago praeterlabare necesse est;

(3,479)Ausoniae pars illa procul, quam pandit Apollo.

(3,480)Vade' ait 'O felix nati pietate. Quid ultra

(3,481)provehor, et fando surgentis demoror austros?'

(3,482)Nec minus Andromache digressu maesta supremo

(3,483)fert picturatas auri subtemine vestes

(3,484)et Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore),

(3,485)textilibusque onerat donis, ac talia fatur:

(3,486)'Accipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum

(3,487)sint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,

(3,488)coniugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,

(3,489)O milli sola mei super Astyanactis imago:

(3,490)sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;

(3,491)et nunc aequali tecum pubesceret aevo.'

(3,492)Hos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:

(3,493)'Vivite felices, quibus est fortuna peracta

(3,494)iam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.

(3,495)Vobis parta quies; nullum maris aequor arandum,

(3,496)arva neque Ausoniae semper cedentia retro

(3,497)quaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis

(3,498)quam vestrae fecere manus, melioribus, opto,

(3,499)auspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis.

(3,500)Si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva

(3,501)intraro, gentique meae data moenia cernam,

(3,502)cognatas urbes olim populosque propinquos,

(3,503)Epiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor

(3,504)atque idem casus, unam faciemus utramque

(3,505)Troiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.'

(3,506)Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,

(3,507)unde iter Italiam cursusque brevissimus undis.

(3,508)Sol ruit interea et montes umbrantur opaci;

(3,509)sternimur optatae gremio telluris ad undam,

(3,510)sortiti remos, passimque in litore sicco

(3,511)corpora curamus; fessos sopor inrigat artus.

(3,512)Necdum orbem medium Nox horis acta subibat:

(3,513)haud segnis strato surgit Palinurus et omnis

(3,514)explorat ventos, atque auribus aera captat;

(3,515)sidera cuncta notat tacito labentia caelo,

(3,516)Arcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,

(3,517)armatumque auro circumspicit Oriona.

(3,518)Postquam cuncta videt caelo constare sereno,

(3,519)dat clarum e puppi signum; nos castra movemus,

(3,520)temptamusque viam et velorum pandimus alas.

(3,521)Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis,

(3,522)cum procul obscuros collis humilemque videmus

(3,523)Italiam. ''Italiam'' primus conclamat Achates,

(3,524)''Italiam'' laeto socii clamore salutant.

(3,525)Tum pater Anchises magnum cratera corona

(3,526)induit, implevitque mero, divosque vocavit

(3,527)stans celsa in puppi:

(3,528)'Di maris et terrae tempestatumque potentes,

(3,529)ferte viam vento facilem et spirate secundi.'

(3,530)Crebrescunt optatae aurae portusque patescit

(3,531)iam propior, templumque adparet in arce Minervae.

(3,532)Vela legunt socii et proras ad litora torquent.

(3,533)Portus ab Euroo fluctu curvatus in arcum,

(3,534)obiectae salsa spumant aspargine cautes;

(3,535)ipse latet; gemino demittunt bracchia muro

(3,536)turriti scopuli, refugitque ab litore templum.

(3,537)Quattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi

(3,538)tondentis campum late, candore nivali.

(3,539)Et pater Anchises: 'Bellum, O terra hospita, portas

(3,540)bello armantur equi, bellum haec armenta minantur.

(3,541)Sed tamen idem olim curru succedere sueti

(3,542)quadrupedes, et frena iugo concordia ferre;

(3,543)spes et pacis' ait. Tum numina sancta precamur

(3,544)Palladis armisonae, quae prima accepit ovantis,

(3,545)et capita ante aras Phrygio velamur amictu;

(3,546)praeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite

(3,547)Iunoni Argivae iussos adolemus honores.

(3,548)Haud mora, continuo perfectis ordine votis,

(3,549)cornua velatarum obvertimus antemnarum,

(3,550)Graiugenumque domos suspectaque linquimus arva.

(3,551)Hinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti

(3,552)cernitur; attollit se diva Lacinia contra,

(3,553)Caulonisque arces et navifragum Scylaceum.

(3,554)Tum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,

(3,555)et gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa

(3,556)audimus longe fractasque ad litora voces,

(3,557)exsultantque vada, atque aestu miscentur harenae.

(3,558)Et pater Anchises: 'Nimirum haec illa Charybdis:

(3,559)hos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.

(3,560)Eripite, O socii, pariterque insurgite remis!'

(3,561)Haud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem

(3,562)contorsit laevas proram Palinurus ad undas.

(3,563)laevam cuncta cohors remis ventisque petivit.

(3,564)Tollimur in caelum curvato gurgite, et idem

(3,565)subducta ad Manis imos desedimus unda.

(3,566)Ter scopuli clamorem inter cava saxa dedere:

(3,567)ter spumam elisam et rorantia vidimus astra.

(3,568)Interea fessos ventus cum sole reliquit,

(3,569)ignarique viae Cyclopum adlabimur oris.

(3,570)Portus ab accessu ventorum immotus et ingens

(3,571)ipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis;

(3,572)interdumque atram prorumpit ad aethera nubem,

(3,573)turbine fumantem piceo et candente favilla,

(3,574)attollitque globos flammarum et sidera lambit;

(3,575)interdum scopulos avolsaque viscera montis

(3,576)erigit eructans, liquefactaque saxa sub auras

(3,577)cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.

(3,578)Fama est Enceladi semustum fulmine corpus

(3,579)urgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnam

(3,580)impositam ruptis flammam exspirare caminis;

(3,581)et fessum quotiens mutet latus, intremere omnem

(3,582)murmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo.

(3,583)Noctem illam tecti silvis immania monstra

(3,584)perferimus, nec quae sonitum det causa videmus.

(3,585)Nam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethra

(3,586)siderea polus, obscuro sed nubila caelo,

(3,587)et lunam in nimbo nox intempesta tenebat.

(3,588)Postera iamque dies primo surgebat Eoo,

(3,589)umentemque Aurora polo dimoverat umbram:

(3,590)cum subito e silvis, macie confecta suprema,

(3,591)ignoti nova forma viri miserandaque cultu

(3,592)procedit, supplexque manus ad litora tendit.

(3,593)Respicimus: dira inluvies inmissaque barba,

(3,594)consertum tegumen spinis; at cetera Graius,

(3,595)[et quondam patriis ad Troiam missus in armis.]

(3,596)Isque ubi Dardanios habitus et Troia vidit

(3,597)arma procul, paulum aspectu conterritus haesit,

(3,598)continuitque gradum; mox sese ad litora praeceps

(3,599)cum fletu precibusque tulit: 'Per sidera testor,

(3,600)per superos atque hoc caeli spirabile lumen,

(3,601)tollite me, Teucri; quascumque abducite terras;

(3,602)hoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum,

(3,603)et bello Iliacos fateor petiisse Penatis;

(3,604)pro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,

(3,605)spargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto.

(3,606)Si pereo, hominum manibus periisse iuvabit.'

(3,607)Dixerat, et genua amplexus genibusque volutans

(3,608)haerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus,

(3,609)hortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri.

(3,610)Ipse pater dextram Anchises, haud multa moratus,

(3,611)dat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat.

(3,612)Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:

(3,613)'Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,

(3,614)nomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto

(3,615)paupere---mansissetque utinam fortuna!---profectus.

(3,616)Hic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,

(3,617)inmemores socii vasto Cyclopis in antro

(3,618)deseruere. Domus sanie dapibusque cruentis,

(3,619)intus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat

(3,620)sidera---Di, talem terris avertite pestem!---

(3,621)nec visu facilis nec dictu adfabilis ulli.

(3,622)Visceribus miserorum et sanguine vescitur atro.

(3,623)Vidi egomet, duo de numero cum corpora nostro

(3,624)prensa manu magna, medio resupinus in antro,

(3,625)frangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent

(3,626)limina; vidi atro cum membra fluentia tabo

(3,627)manderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus.

(3,628)Haud impune quidem; nec talia passus Ulixes,

(3,629)oblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.

(3,630)Nam simul expletus dapibus vinoque sepultus

(3,631)cervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum

(3,632)immensus, saniem eructans et frusta cruento

(3,633)per somnum commixta mero, nos magna precati

(3,634)numina sortitique vices, una undique circum

(3,635)fundimur, et telo lumen terebramus acuto,---

(3,636)ingens, quod torva solum sub fronte latebat,

(3,637)Argolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,---

(3,638)et tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.

(3,639)Sed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem

(3,640)rumpite.

(3,641)Nam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro

(3,642)lanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,

(3,643)centum alii curva haec habitant ad litora volgo

(3,644)infandi Cyclopes, et altis montibus errant.

(3,645)Tertia iam lunae se cornua lumine complent,

(3,646)cum vitam in silvis inter deserta ferarum

(3,647)lustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas

(3,648)prospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco.

(3,649)Victum infelicem, bacas lapidosaque corna,

(3,650)dant rami et volsis pascunt radicibus herbae.

(3,651)Omnia conlustrans, hanc primum ad litora classem

(3,652)conspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset,

(3,653)addixi: satis est gentem effugisse nefandam.

(3,654)Vos animam hanc potius quocumque absumite leto.'

(3,655)Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus

(3,656)ipsum inter pecudes vasta se mole moventem

(3,657)pastorem Polyphemum et litora nota petentem,

(3,658)monstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.

(3,659)Trunca manu pinus regit et vestigia firmat;

(3,660)lanigerae comitantur oves---ea sola voluptas

(3,661)solamenque mali.

(3,662)Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,

(3,663)luminis effossi fluidum lavit inde cruorem,

(3,664)dentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor

(3,665)iam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.

(3,666)Nos procul inde fugam trepidi celerare, recepto

(3,667)supplice sic merito, tacitique incidere funem;

(3,668)vertimus et proni certantibus aequora remis.

(3,669)Sensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit;

(3,670)verum ubi nulla datur dextra adfectare potestas,

(3,671)nec potis Ionios fluctus aequare sequendo,

(3,672)clamorem immensum tollit, quo pontus et omnes

(3,673)contremuere undae, penitusque exterrita tellus

(3,674)Italiae, curvisque immugiit Aetna cavernis.

(3,675)At genus e silvis Cyclopum et montibus altis

(3,676)excitum ruit ad portus et litora complent.

(3,677)Cernimus adstantis nequiquam lumine torvo

(3,678)Aetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis,

(3,679)concilium horrendum: quales cum vertice celso

(3,680)aeriae quercus, aut coniferae cyparissi

(3,681)constiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae.

(3,682)Praecipites metus acer agit quocumque rudentis

(3,683)excutere, et ventis intendere vela secundis.

(3,684)Contra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdin

(3,685)inter, utramque viam leti discrimine parvo,

(3,686)ni teneant cursus; certum est dare lintea retro.

(3,687)Ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori

(3,688)missus adest. Vivo praetervehor ostia saxo

(3,689)Pantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.

(3,690)Talia monstrabat relegens errata retrorsus

(3,691)litora Achaemenides; comes infelicis Ulixi.

(3,692)Sicanio praetenta sinu iacet insula contra

(3,693)Plemyrium undosum; nomen dixere priores

(3,694)Ortygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem

(3,695)occultas egisse vias subter mare; qui nunc

(3,696)ore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.

(3,697)Iussi numina magna loci veneramur; et inde

(3,698)exsupero praepingue solum stagnantis Helori.

(3,699)Hinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni

(3,700)radimus, et fatis numquam concessa moveri

(3,701)adparet Camerina procul campique Geloi,

(3,702)immanisque Gela fluvii cognomine dicta.

(3,703)Arduus inde Acragas ostentat maxuma longe

(3,704)moenia, magnanimum quondam generator equorum;

(3,705)teque datis linquo ventis, palmosa Selinus,

(3,706)et vada dura lego saxis Lilybeia caecis.

(3,707)Hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora

(3,708)accipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis,

(3,709)heu genitorem, omnis curae casusque levamen,

(3,710)amitto Anchisen: hic me, pater optume, fessum

(3,711)deseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!

(3,712)Nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,

(3,713)hos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.

(3,714)Hic labor extremus, longarum haec meta viarum.

(3,715)Hinc me digressum vestris deus adpulit oris.

(3,716)Sic pater Aeneas intentis omnibus unus

(3,717)fata renarrabat divom, cursusque docebat.

(3,718)Conticuit tandem, factoque hic fine quievit.

(4,1)At regina gravi iamdudum saucia cura

(4,2)volnus alit venis, et caeco carpitur igni.

(4,3)Multa viri virtus animo, multusque recursat

(4,4)gentis honos: haerent infixi pectore voltus

(4,5)verbaque, nec placidam membris dat cura quietem.

(4,6)Postera Phoebea lustrabat lampade terras,

(4,7)umentemque Aurora polo dimoverat umbram,

(4,8)cum sic unanimam adloquitur male sana sororem:

(4,9)'Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent!

(4,10)Quis novus hic nostris successit sedibus hospes,

(4,11)quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis!

(4,12)Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum.

(4,13)Degeneres animos timor arguit: heu, quibus ille

(4,14)iactatus fatis! Quae bella exhausta canebat!

(4,15)Si mihi non animo fixum immotumque sederet,

(4,16)ne cui me vinclo vellem sociare iugali,

(4,17)postquam primus amor deceptam morte fefellit;

(4,18)si non pertaesum thalami taedaeque fuisset,

(4,19)huic uni forsan potui succumbere culpae.

(4,20)Anna, fatebor enim, miseri post fata Sychaei

(4,21)coniugis et sparsos fraterna caede Penatis,

(4,22)solus hic inflexit sensus, animumque labantem

(4,23)impulit: adgnosco veteris vestigia flammae.

(4,24)Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat,

(4,25)vel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras,

(4,26)pallentis umbras Erebi noctemque profundam,

(4,27)ante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo.

(4,28)Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores

(4,29)abstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.'

(4,30)Sic effata sinum lacrimis implevit obortis.

(4,31)Anna refert: 'O luce magis dilecta sorori,

(4,32)solane perpetua maerens carpere iuventa,

(4,33)nec dulcis natos, Veneris nec praemia noris?

(4,34)Id cinerem aut Manis credis curare sepultos?

(4,35)Esto: aegram nulli quondam flexere mariti,

(4,36)non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas

(4,37)ductoresque alii, quos Africa terra triumphis

(4,38)dives alit: placitone etiam pugnabis amori?

(4,39)Nec venit in mentem, quorum consederis arvis?

(4,40)Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello,

(4,41)et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis;

(4,42)hinc deserta siti regio, lateque furentes

(4,43)Barcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam,

(4,44)germanique minas?

(4,45)Dis equidem auspicibus reor et Iunone secunda

(4,46)hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas.

(4,47)Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna

(4,48)coniugio tali! Teucrum comitantibus armis

(4,49)Punica se quantis attollet gloria rebus!

(4,50)Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatis

(4,51)indulge hospitio, causasque innecte morandi,

(4,52)dum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion,

(4,53)quassataeque rates, dum non tractabile caelum.'

(4,54)His dictis incensum animum inflammavit amore,

(4,55)spemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem.

(4,56)Principio delubra adeunt, pacemque per aras

(4,57)exquirunt; mactant lectas de more bidentis

(4,58)legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo,

(4,59)Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae.

(4,60)Ipsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Dido

(4,61)candentis vaccae media inter cornua fundit,

(4,62)aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,

(4,63)instauratque diem donis, pecudumque reclusis

(4,64)pectoribus inhians spirantia consulit exta.

(4,65)Heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem,

(4,66)quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullas

(4,67)interea, et tacitum vivit sub pectore volnus.

(4,68)Uritur infelix Dido, totaque vagatur

(4,69)urbe furens, qualis coniecta cerva sagitta,

(4,70)quam procul incautam nemora inter Cresia fixit

(4,71)pastor agens telis, liquitque volatile ferrum

(4,72)nescius; illa fuga silvas saltusque peragrat

(4,73)Dictaeos; haeret lateri letalis arundo.

(4,74)Nunc media Aenean secum per moenia ducit,

(4,75)Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam;

(4,76)incipit effari, mediaque in voce resistit;

(4,77)nunc eadem labente die convivia quaerit,

(4,78)Iliacosque iterum demens audire labores

(4,79)exposcit, pendetque iterum narrantis ab ore.

(4,80)Post, ubi digressi, lumenque obscura vicissim

(4,81)luna premit suadentque cadentia sidera somnos,

(4,82)sola domo maeret vacua, stratisque relictis

(4,83)incubat, illum absens absentem auditque videtque;

(4,84)aut gremio Ascanium, genitoris imagine capta,

(4,85)detinet, infandum si fallere possit amorem.

(4,86)Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus

(4,87)exercet, portusve aut propugnacula bello

(4,88)tuta parant; pendent opera interrupta, minaeque

(4,89)murorum ingentes aequataque machina caelo.

(4,90)Quam simul ac tali persensit peste teneri

(4,91)cara Iovis coniunx, nec famam obstare furori,

(4,92)talibus adgreditur Venerem Saturnia dictis:

(4,93)'Egregiam vero laudem et spolia ampla refertis

(4,94)tuque puerque tuus, magnum et memorabile nomen,

(4,95)una dolo divom si femina victa duorum est!

(4,96)Nec me adeo fallit veritam te moenia nostra

(4,97)suspectas habuisse domos Karthaginis altae.

(4,98)Sed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto?

(4,99)Quin potius pacem aeternam pactosque hymenaeos

(4,100)exercemus? Habes, tota quod mente petisti:

(4,101)ardet amans Dido, traxitque per ossa furorem.

(4,102)Communem hunc ergo populum paribusque regamus

(4,103)auspiciis; liceat Phrygio servire marito,

(4,104)dotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.'

(4,105)Olli -- sensit enim simulata mente locutam,

(4,106)quo regnum Italiae Libycas averteret oras --

(4,107)sic contra est ingressa Venus: 'Quis talia demens

(4,108)abnuat, aut tecum malit contendere bello,

(4,109)si modo, quod memoras, factum fortuna sequatur.

(4,110)Sed fatis incerta feror, si Iuppiter unam

(4,111)esse velit Tyriis urbem Troiaque profectis,

(4,112)miscerive probet populos, aut foedera iungi.

(4,113)Tu coniunx tibi fas animum temptare precando.

(4,114)Perge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno:

(4,115)'Mecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instat

(4,116)confieri possit, paucis, adverte, docebo.

(4,117)Venatum Aeneas unaque miserrima Dido

(4,118)in nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus

(4,119)extulerit Titan, radiisque retexerit orbem.

(4,120)His ego nigrantem commixta grandine nimbum,

(4,121)dum trepidant alae, saltusque indagine cingunt,

(4,122)desuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo.

(4,123)Diffugient comites et nocte tegentur opaca:

(4,124)speluncam Dido dux et Troianus eandem

(4,125)devenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas,

(4,126)[conubio iungam stabili propriamque dicabo,]

(4,127)hic hymenaeus erit.' -- Non adversata petenti

(4,128)adnuit, atque dolis risit Cytherea repertis.

(4,129)Oceanum interea surgens Aurora reliquit.

(4,130)It portis iubare exorto delecta iuventus;

(4,131)retia rara, plagae, lato venabula ferro,

(4,132)Massylique ruunt equites et odora canum vis.

(4,133)Reginam thalamo cunctantem ad limina primi

(4,134)Poenorum exspectant, ostroque insignis et auro

(4,135)stat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit.

(4,136)Tandem progreditur, magna stipante caterva,

(4,137)Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo.

(4,138)Cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum,

(4,139)aurea purpuream subnectit fibula vestem.

(4,140)Nec non et Phrygii comites et laetus Iulus

(4,141)incedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnis

(4,142)infert se socium Aeneas atque agmina iungit.

(4,143)Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta

(4,144)deserit ac Delum maternam invisit Apollo,

(4,145)instauratque choros, mixtique altaria circum

(4,146)Cretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi;

(4,147)ipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentem

(4,148)fronde premit crinem fingens atque implicat auro;

(4,149)tela sonant umeris: haud illo segnior ibat

(4,150)Aeneas; tantum egregio decus enitet ore.

(4,151)Postquam altos ventum in montis atque invia lustra,

(4,152)ecce ferae, saxi deiectae vertice, caprae

(4,153)decurrere iugis; alia de parte patentis

(4,154)transmittunt cursu campos atque agmina cervi

(4,155)pulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt.

(4,156)At puer Ascanius mediis in vallibus acri

(4,157)gaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos,

(4,158)spumantemque dari pecora inter inertia votis

(4,159)optat aprum, aut fulvum descendere monte leonem.

(4,160)Interea magno misceri murmure caelum

(4,161)incipit; insequitur commixta grandine nimbus;

(4,162)et Tyrii comites passim et Troiana iuventus

(4,163)Dardaniusque nepos Veneris diversa per agros

(4,164)tecta metu petiere; ruunt de montibus amnes.

(4,165)Speluncam Dido dux et Troianus eandem

(4,166)deveniunt: prima et Tellus et pronuba Iuno

(4,167)dant signum; fulsere ignes et conscius aether

(4,168)conubiis, summoque ulularunt vertice nymphae.

(4,169)Ille dies primus leti primusque malorum

(4,170)causa fuit; neque enim specie famave movetur,

(4,171)nec iam furtivum Dido meditatur amorem:

(4,172)coniugium vocat; hoc praetexit nomine culpam.

(4,173)Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes --

(4,174)Fama, malum qua non aliud velocius ullum;

(4,175)mobilitate viget, viresque adquirit eundo,

(4,176)parva metu primo, mox sese attollit in auras,

(4,177)ingrediturque solo, et caput inter nubila condit.

(4,178)Illam Terra parens, ira inritata deorum,

(4,179)extremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororem

(4,180)progenuit, pedibus celerem et pernicibus alis,

(4,181)monstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumae

(4,182)tot vigiles oculi subter, mirabile dictu,

(4,183)tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures.

(4,184)Nocte volat caeli medio terraeque per umbram,

(4,185)stridens, nec dulci declinat lumina somno;

(4,186)luce sedet custos aut summi culmine tecti,

(4,187)turribus aut altis, et magnas territat urbes;

(4,188)tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri.

(4,189)Haec tum multiplici populos sermone replebat

(4,190)gaudens, et pariter facta atque infecta canebat:

(4,191)venisse Aenean, Troiano sanguine cretum,

(4,192)cui se pulchra viro dignetur iungere Dido;

(4,193)nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere

(4,194)regnorum immemores turpique cupidine captos.

(4,195)Haec passim dea foeda virum diffundit in ora.

(4,196)Protinus ad regem cursus detorquet Iarban,

(4,197)incenditque animum dictis atque aggerat iras.

(4,198)Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha,

(4,199)templa Iovi centum latis immania regnis,

(4,200)centum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem,

(4,201)excubias divom aeternas, pecudumque cruore

(4,202)pingue solum et variis florentia limina sertis.

(4,203)Isque amens animi et rumore accensus amaro

(4,204)dicitur ante aras media inter numina divom

(4,205)multa Iovem manibus supplex orasse supinis:

(4,206)'Iuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis

(4,207)gens epulata toris Lenaeum libat honorem,

(4,208)aspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques,

(4,209)nequiquam horremus, caecique in nubibus ignes

(4,210)terrificant animos et inania murmura miscent?

(4,211)Femina, quae nostris errans in finibus urbem

(4,212)exiguam pretio posuit, cui litus arandum

(4,213)cuique loci leges dedimus, conubia nostra

(4,214)reppulit, ac dominum Aenean in regna recepit.

(4,215)Et nunc ille Paris cum semiviro comitatu,

(4,216)Maeonia mentum mitra crinemque madentem

(4,217)subnexus, rapto potitur: nos munera templis

(4,218)quippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.'

(4,219)Talibus orantem dictis arasque tenentem

(4,220)audiit omnipotens, oculosque ad moenia torsit

(4,221)regia et oblitos famae melioris amantes.

(4,222)Tum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat:

(4,223)'Vade age, nate, voca Zephyros et labere pennis,

(4,224)Dardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nunc

(4,225)exspectat, fatisque datas non respicit urbes,

(4,226)adloquere, et celeris defer mea dicta per auras.

(4,227)Non illum nobis genetrix pulcherrima talem

(4,228)promisit, Graiumque ideo bis vindicat armis;

(4,229)sed fore, qui gravidam imperiis belloque frementem

(4,230)Italiam regeret, genus alto a sanguine Teucri

(4,231)proderet, ac totum sub leges mitteret orbem.

(4,232)Si nulla accendit tantarum gloria rerum,

(4,233)nec super ipse sua molitur laude laborem,

(4,234)Ascanione pater Romanas invidet arces?

(4,235)Quid struit, aut qua spe inimica in gente moratur,

(4,236)nec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva?

(4,237)Naviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.'

(4,238)Dixerat. Ille patris magni parere parabat

(4,239)imperio; et primum pedibus talaria nectit

(4,240)aurea, quae sublimem alis sive aequora supra

(4,241)seu terram rapido pariter cum flamine portant;

(4,242)tum virgam capit: hac animas ille evocat Orco

(4,243)pallentis, alias sub Tartara tristia mittit,

(4,244)dat somnos adimitque, et lumina morte resignat.

(4,245)Illa fretus agit ventos, et turbida tranat

(4,246)nubila; iamque volans apicem et latera ardua cernit

(4,247)Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit,

(4,248)Atlantis, cinctum adsidue cui nubibus atris

(4,249)piniferum caput et vento pulsatur et imbri;

(4,250)nix umeros infusa tegit; tum flumina mento

(4,251)praecipitant senis, et glacie riget horrida barba.

(4,252)Hic primum paribus nitens Cyllenius alis

(4,253)constitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas

(4,254)misit, avi similis, quae circum litora, circum

(4,255)piscosos scopulos humilis volat aequora iuxta.

(4,256)Haud aliter terras inter caelumque volabat,

(4,257)litus harenosum Libyae ventosque secabat

(4,258)materno veniens ab avo Cyllenia proles.

(4,259)Ut primum alatis tetigit magalia plantis,

(4,260)Aenean fundantem arces ac tecta novantem

(4,261)conspicit; atque illi stellatus iaspide fulva

(4,262)ensis erat, Tyrioque ardebat murice laena

(4,263)demissa ex umeris, dives quae munera Dido

(4,264)fecerat, et tenui telas discreverat auro.

(4,265)Continuo invadit: 'Tu nunc Karthaginis altae

(4,266)fundamenta locas, pulchramque uxorius urbem

(4,267)exstruis, heu regni rerumque oblite tuarum?

(4,268)Ipse deum tibi me claro demittit Olympo

(4,269)regnator, caelum ac terras qui numine torquet;

(4,270)ipse haec ferre iubet celeris mandata per auras:

(4,271)quid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris?

(4,272)Si te nulla movet tantarum gloria rerum,

(4,273)[nec super ipse tua moliris laude laborem,]

(4,274)Ascanium surgentem et spes heredis Iuli

(4,275)respice, cui regnum Italiae Romanaque tellus

(4,276)debentur.' Tali Cyllenius ore locutus

(4,277)mortalis visus medio sermone reliquit,

(4,278)et procul in tenuem ex oculis evanuit auram.

(4,279)At vero Aeneas aspectu obmutuit amens,

(4,280)arrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.

(4,281)Ardet abire fuga dulcisque relinquere terras,

(4,282)attonitus tanto monitu imperioque deorum.

(4,283)Heu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentem

(4,284)audeat adfatu? Quae prima exordia sumat?

(4,285)Atque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc,

(4,286)in partisque rapit varias perque omnia versat.

(4,287)Haec alternanti potior sententia visa est:

(4,288)Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum,

(4,289)classem aptent taciti sociosque ad litora cogant,

(4,290)arma parent, et quae rebus sit causa novandis

(4,291)dissimulent; sese interea, quando optuma Dido

(4,292)nesciat et tantos rumpi non speret amores,

(4,293)temptaturum aditus, et quae mollissima fandi

(4,294)tempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnes

(4,295)imperio laeti parent ac iussa facessunt.

(4,296)At regina dolos -- quis fallere possit amantem?

(4,297)praesensit, motusque excepit prima futuros,

(4,298)omnia tuta timens. Eadem impia Fama furenti

(4,299)detulit armari classem cursumque parari.

(4,300)Saevit inops animi, totamque incensa per urbem

(4,301)bacchatur, qualis commotis excita sacris

(4,302)Thyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho

(4,303)orgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron.

(4,304)Tandem his Aenean compellat vocibus ultro:

(4,305)'Dissimulare etiam sperasti, perfide, tantum

(4,306)posse nefas, tacitusque mea decedere terra?

(4,307)Nec te noster amor, nec te data dextera quondam,

(4,308)nec moritura tenet crudeli funere Dido?

(4,309)Quin etiam hiberno moliris sidere classem,

(4,310)et mediis properas aquilonibus ire per altum,

(4,311)crudelis? Quid, si non arva aliena domosque

(4,312)ignotas peteres, sed Troia antiqua maneret,

(4,313)Troia per undosum peteretur classibus aequor

(